DerlemelerGeleneksel Meslekler

Ankara’da Bağlama Yapımı (Ankara’da Bağlama Yapımı Mesleği)

Ankara’da Bağlama Yapımı, Ankara’daki Geleneksel Mesleklerden Biri Olan Bağlama Yapımı Hakkında Bilgiler, Bağlamanın Yapım Aşamaları,

Ankara’da Bağlama Yapımı Araştırması

  • Derleyen: Nurhan Yazıcı
  • Derleme yeri ve tarihi: Ankara, 10.05.2004
  • Kaynak kişi 1: Güney Doğan, 1979 Ankara doğumlu, ortaokul mezunu, evli, bağlama dükkanı sahibi.
  • Mesleği kimden öğrendiği: Babasından öğrenmiştir.
  • Mesleği kimlere öğrettiği: Kimseye öğretmemiştir.
  • Kaynak kişi 2: Mehmet Doğan, 1933 Sivas doğumlu, öğrenim görmemiştir.
  • Mesleği kaç yıldır yaptığı: 56 yıldır yapmaktadır.
  • Mesleği kimlere öğrettiği: Çocuklarına ve birçok kişiye öğretmiştir.
  • Kaynak kişi 3: Şükrü Doğan, 1969 Ankara doğumlu, ilkokul mezunu.

Bağlamanın Yapım Aşamaları

Yarım veya bir metre uzunluğundaki bir ağaç üç sene kurumaya bırakılır. Bu ağaç başta dut olmak üzere gül, vengi, ardıç, maun, ceviz, gürgen de olabilir. Oyma bağlamalarda özellikle kara dut ağacı tercih edilir. Ağaç kesilir, biçilir, yontulur. Dışı tamamen çevrilir.

Bağlamanın tekne ve sap olmak üzere iki ana bölümü vardır. Eğer bağlama oyma şeklindeyse teknesi tek parça halinde oyma keserleriyle oyulur. El aletleriyle önce kaba sonra ince olarak içi temizlenir, yuvarlanır, tekne yarım armut biçimini alır. Bağlamanın yarım armut biçimindeki tekne ölçüsünü veya biçimini (daha yassı veya yuvarlak oluşunu) belirleyen tekne ölçülerinden yardım alınır.

Tekne ölçüsü veya biçimi ona göre şekillendirilir. Bağlamanın teknesi yaprak şeklindeyse daha önceden hazırlanmış tekne kalıplarının veya oyma yapılmış bağlama teknesinin üzerindeki yapraklar tek tek çalışılır. Bu yapraklar 3 mm kalınlığında, 2 cm eninde ve 55-60 cm boyundadırlar. Bu ağaç parçaları yumuşaması, eğilirken kırılmaması için suda ıslatılır ve bir saat kadar bekletilir. Yaprak eğme aleti ısıtılır, yapraklar ‘pürmüz’ denilen sacın üzerinde teker teker eğilir, yuvarlatılır ve teknenin kıvrımını alır. Sonra kıvrılan yapraklar planyada düzeltilir. Yan yana getirilerek sıcak tutkalla kalıbın üstünde birleştirilir. Yapraklar bağlama teknesi halini alırlar. Bu haliyle bir gün bekletilir. Böylece yaprak bağlamanın teknesi hazır olur.

Saplar hem hafif hem de zamanla eğilip bükülmeyen ağaçlardan tercih edilir. Genelde ak gürgen ağacından olmak üzere bunun yanında kelebek denilen akça ağaç da kullanılabilir. Önceden 4 x 4 cm boyutunda kesilip hazırlanan ağaç çubuklar da yine 2-3 sene bekletilir. Sapların uzunluğu bazı bağlamalarda tekne ölçüsüyle aynı olmakla birlikte kara düzen denilen sazda tekne ölçüsüne 1/3 ünün eklenmesiyle oluşur. Örneğin tekne ölçüsü 45 cm olan bir sazın kolu 45+15=60 cm’dir. Sapların tekneye yapışacak uçları testereyle “v” şeklinde kesilir. Saplar, önceden tekneye birleştirilmiş ve yine aynı açıyla ucu “v” şeklinde kesilmiş parçayla birbirine yapıştırılır ve birleştirilir. Bu kesişe “kurt ağzı” ya da “kırlangıç şekli” denir. Yapıştırıldıktan sonra el işkenceleriyle sıkılır. Bu haliyle bir gün daha bekletilir.

Hazırlanmış oyma veya yaprak tekneye göğüs geçirilir. Göğüs, teknenin yapıldığı ağaca göre yine yumuşak veya sert tercih edilir. Genelde ladin veya köknardan dikdörtgen şeklinde 4,5-5 mm kalınlığında olur.

Kenarları teknenin ölçüsüne ve biçimine göre testereyle kesilir. Önce kalın sonra ince eğe ile fazlalıklar ve pürüzler düzeltilir. Tekneye oturtulur ve sıcak tutkalla yapıştırılır. Göğüsün tekneyle birleşmesini sağlayan “c” şeklinde kancalar vardır. Bu kancalar yardımıyla göğüs tekneye kenetlenir. Bu haliyle bir gün bekletilir. Teknenin dışı önce kalın, sonra ince törpülerle temizlenir. Sistre ile ve en son zımparayla pürüzsüzleştirilir. Bu arada sesin dışarıya iyi verilmesi için teknenin en altına matkapla 3 cm çapında daire şeklinde bir delik açılır. “Kumpas” denilen aletle kolun kalınlığı ayarlanır. Aşağı taban 3,2 cm, yukarısı 2,7 cm’ye kadar inceltilir. Önce kalın, sonra ince eğeyle yuvarlanır. Sapın en ucuna, burguların yer aldığı 10-15 derece geriye yatık parça eklenir. Matkapla burguların delikleri denilir. Burgular takılır, tesviye ayarı yapılır. Kolun ön kısmı el rendesiyle düzlenir. Kolun arka kısmı önce sistre ile en son zımparayla pürüzsüzleştirilir. Arka takoz denilen tellerin bağlandığı nokta teknenin altına yapıştırılır. Baş eşikle orta eşik denilen göğüsteki eşiğin ayarları yapılır. Baş eşik, saptaki geriye yatık uca yakın olan kısımda, tellerin yerleştirildiği çıkıntıdır.

Göğüsün üzerindeki telleri tutan çıkıntıya ise orta eşik denir. Orta eşiğin hesaplanması şu şekilde olur: Göğüsün boyu ölçülür, 5’e bölünür. Bağlamanın teknesinin en ucundan 1/5 ölçüsüne yakın yere göğüsteki orta eşik konur. Mesela teknenin veya göğüsün boyu 40 cm ise göğüsteki orta eşik 40/5= 8 olarak bağlamanın ucundan 8 cm içeridedir. Eşikler iki perde arası ölçülerin bulunmasına yardımcı olur. Hazır burgular önceden açılmış deliklere yerleştirilir. Burgular, tellerin sıkılığını veya gevşekliğini vererek gerginliği veya esnekliği dolayısıyla sesin tınısını belirler. Akort için kullanılır. Bağlama verniğe hazır olur ve verniklenir.

Sazın sapına ince şeritler halinde geçirilen misinaların (olta yapımında kullanılan ip) aralarına perde denir. Misinalar sapa belli aralıklarla bağlanır ve perdeleri oluşturur. Perdenin, bağlamanın teknesine veya sapına yakınlığına göre seslerin inceliği veya kalınlığı belirlenir. Bağlamanın araları 3’er mm olmak üzere 22-3 sırasıyla toplam 7 teli vardır. Normal teller İsveç çeliğinden, kırmızı bam telleri kromdan imal edilmiştir. Üstteki kırmızı tele “kalın bam teli”, alttaki kırmızı tele “ince bam teli” denir. Son olarak akort edilir, bir müddet daha bekletilir, kontrol edilir. Çalmaya hazır duruma geldiğinde bağlamalar satışa sunulur.

Bağlama Yapımında Kullanılan Malzemeler Nelerdir?

  • Tezgah: Bağlama yapımındaki işlemlerin üzerinde yapıldığı düz satıh, masa.
  • El İşkencesi: Parçaların sıkılmasını, sıkıştırılmasını, yapışmasını ve birleştirilmesini sağlar.
  • Pilanya: Fazlalıkların alınmasına, kazınmasına yarayan daha kalın kısımlarda kullanılan alet.
  • El Rendesi: Fazlalıkların alınmasına, kazınmasına yarayan ince işlerde kullanılan küçük alet.
  • Testere: Sap takılırken, kurt ağzını kesmek için, göğüs takılırken kenarlarından fazlalıklarını almak için kullanılır.
  • Matkap: Arka yuvarlak deliği ve burguların deliklerini delmek için kullanılır.
  • Kalın Törpü: Teknenin dışını ve kolun arkasını yuvarlamak ve düzeltmek için kullanılır. Diğer törpülere göre dişleri daha sivridir.
  • Kepek Törpü: Kalın törpüye göre daha küçük, dişleri daha yumuşaktır. Törpüleme işini görür.
  • İnce Törpü: Kalın ve kepek törpüye göre dişleri incedir. Daha narin işler için törpülemenin son aşamasında kullanılır.
  • El Keserleri: Büyükten küçüğe doğru sıralanır. Normal keserlerden çok daha uzun ve eğiktir. Oyma bağlamalarda teknenin dışını çevirmek ve içini oymak, yuvarlaklaştırmak ve yontmak için kullanılır. Daha kaba ve başlangıç işleri yapar.
  • El Eğesi: Ufak tefek yerlerdeki pürüzleri almak için kullanılır.
  • Ağaç Metre ve Cetvel: Ölçüm yapmada kullanılır.
  • Gönye: Baş kesiminde ve açılı kesimlerde kullanılır.
  • Adi: Yılan başı ve avuç içi gibi içine doğru oyuk ve eğri bir alettir. Oyma bağlamalarda teknenin içini oymaya ve yontmaya yarar.
  • Avuç İçi Rendesi: Oyma bağlamalarda teknenin içini temizler ve pürüzleri
    alır.
  • Kumpas: Kolun kalınlığını ayarlar ve çalarken ele kavrama kolaylığını sağlayan şeklini verir.
  • Sistre: Zımparadan önce kazımak ve yüzeydeki pürüzleri gidermek için kullanılır.
  • Zımpara: Teknenin dışını, kolun önünü ve arkasını pürüzsüzleştirmek için en son işlem olarak uygulanır. Sert ve yumuşak olarak numaraları vardır. Bastıran Kol: Teknenin dışını yuvarlamaya yarar.
  • Makas: Kaplamanın kesiminde kullanılır. Perdeleri oluştururken misinaların fazlalığını alır.
  • Tel Keski: Tellerin bağlandıktan sonra fazlalığını alır. Çelik Mastar: Milimetrik olarak perde ayarını yapar. Pürmüz: Isıtılarak yaprakları eğmeye yarayan sacdan yapılmış gereçtir.

Ürünlerin Pazarlanması ve Meslekle İlgili Sorunlar

Bağlama, teknesi tek parça olan tamamen el yapımı oyma bağlamalar ve yaprak bağlamalar olarak iki çeşittir. Önceden sadece oyma bağlamalar varken yaprak bağlamalar daha sonra oymaya göre daha kolay ve zahmetsiz olduğu için ortaya çıkmıştır. Oyma bağlamalar zamanla azalmış ve şimdilerde sadece istek üzerine ustalar tarafından yapılmaktadır. Oyma bağlamaların fiyatları işçiliğine göre değişmektedir.

Meslek sahipleri ürünlerin pazarlamasını, aynı zamanda imalathane olarak da kullandıkları dükkandan müşterilerine sipariş üzerine perakende şeklinde yapmaktadırlar. Kazançlarının çok iyi olmadığını ancak geçimlerini sağlamada yeterli olduğunu belirtmişlerdir.

Meslekle ilgili sorunlardan biri de çırak olarak başvuranların düzenli bir şekilde işe devam etmemeleri ve ustaların işleri dolayısıyla onları eğitmek için vakit ayıramamalarıdır.

Gazi Üniversitesi Türk Halkbilimi Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları  Türkiye’de 2004 Yılında Yaşayan Geleneksel Meslekler Kitabı, ( M. Öcal Oğuz, Emine Aydoğan, Nilgül Aytuzlar, Tuba Saltık Özkan

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir