DerlemelerGeleneksel Meslekler

Ankara’da Elek Yapımı

Ankara’da Elek Yapımı. Ankara’da Geleneksel Mesleklerden Biri Olan Elek Yapımı Hakkında Bilgiler. Elek nasıl yapılır? Elek Nerede Kullanılır? Özellikleri

Ankara’da Elekçilik Araştırmacı

  • Derleyen: Funda ilkül
  • Derleme yeri ve tarihi: Samanpazarı / Ankara, 05.05.2004
  • Kaynak kişi: Saadettin Gökmen, 71 yaşında, ilkokul mezunu.
  • Mesleği kaç yıldır yaptığı: 45 yıldır yapmaktadır.
  • Mesleği kimden öğrendiği: Babasından öğrenmiştir.

Elek, taneli ya da toz durumundaki ürünleri yabancı maddelerden temizlemede ve taneli yiyeceklerin öğütülmesiyle elde edilen unun incesini kabasından ayırmada kullanılır. Geçmişten günümüze elek yapımında kullanılan malzemelerin bir kısmında şartlar gereği değişiklikler olmuşsa da elek, Anadolu’nun hemen her yerinde bu isimle bilinir. Çeşitli boyutlarda yapılmış elekler, bu iş için daha önceden hazırlanmış tahta ölçüler ile adlandırılır. Örneğin 20’lik elek, 25’lik elek şeklinde ifade edilir. Eleğe benzeyen fakat boyut ve kullanım amacı farklı olan bir de “kalbur” ve “gözer” vardır. Elekten büyük olan kalbur; ekin, arpa, çavdar gibi taneli ürünlerin içindeki yabancı maddeleri temizlemede kullanılır. Kalburdan daha büyük olan gözer ise daha iri maddeleri (taneyi samandan, kumdan, taştan ayırmak vb.) elemede kullanılır. Bunun yanı sıra eleğin, kalburun ve gözerin yapılışı kullanılan malzemelerdeki ufak tefek farkların dışında aynıdır.

Elek Yapımında Kullanılan Malzemeler

Kasnak: Eleğin ana malzemesi olan kasnak, gürgen ağacından yapılmaktadır. Gürgen ağacı, Türkiye’de kolay yetişmesi ve bol bulunmasının yanında pürüzsüz, sert, dayanıklı ve ucuz oluşu sebebiyle tercih edilmektedir.

Tel veya Naylon: Eleğin gözeneklerini oluşturan tel veya naylon iptir. Daha önceleri tel ve naylon yerine keten, kıl, ipek, kaytan gibi maddeler kullanılmakta ve bunların gözenekleri de elenecek ürüne göre belirlenmekteydi. Daha önceleri kalbur ve gözer yapımında sırım denilen ince derinin dilimlenmesiyle elde edilen iplikler kullanılmaktaydı.

Çıta: Eleğin yüzünü kaplayacak olan hassas tel ya da naylonun zarar görmemesi için çivi çakılmadan önce kasnak ölçüsünde hazırlanan çıta kullanılır. Böylece tel veya naylon, kasnak arasına sıkıştırılarak gerdirilir; bu şekilde de tahrip olmamaları sağlanır.

Ölçü: Kasnak ve çıtanın genişliğinin ölçülmesi için hazırlanmış tahta ölçülerdir. 20’lik, 25’lik, 30’luk, 35’lik, 40’lık, 45’lik, 50’lik ve daha büyük olan ölçüler de vardır. Elek, kalbur ve gözerin ölçüleri bunların dışında başka bir ölçüye göre yapılmaz.

Testere: Kasnak ve çıtanın, yapılacak elek ölçüsüne göre ölçüldükten sonra fazlasının işaretlenerek kesilmesinde kullanılır.

Çivi: Ölçüye göre hazırlanan kasnak ve çıtanın iki ucunun birbirine birleştirilmesinde 12’lik ve 14’lük çiviler kullanılır. Eğer kasnağın ölçüsü 20’lik, 25’lik, 30’luk, 35’lik, 40’lık, 45’lik olursa 12’lik çivi kullanılır, 50’lik ve daha büyük ölçüde hazırlanan kasnak için ise 14’lük çivi kullanılır. Kullanılan çivi ölçüsü kasnak kalınlığıyla orantılıdır.

Çekiç: Kasnak ve çıtanın iki ucunun birleştirilmesinde kullanılacak olan çivilerin çakılmasında kullanılır.

Rende: Kasnak yüzeyini kaplayacak olan tel ya da naylonun hassas oluşu sebebiyle kasnağa monte etmeden önce, tel veya naylona zarar verecek olan kasnak yüzeyindeki tahta parçaları rende ile temizlenir. Bu şekilde tel ya da naylonun tahrip olmaması sağlanır.

Biz: Tahta kulplu ucu sivri bir araçtır. Kasnağa çivi geçmediğinde bu alet ile delinerek çivi çakılması sağlanır.

İskarpela: Kasnak ve çıtanın hammaddesi olan gürgen ağacı gençken sert ve dayanıklı olmasına karşın kuruduğunda çabuk çatlar ve kolay zarar görür. Bu yüzden kasnağa ya da çıtaya çakılmış olan çivi sökülmek istendiğinde bu alet kullanılır.

Kerpeten: Kasnak ya da çıtaya çakılan çivinin sökülmesinde kullanılır.

Tokmak: Kasnak ve çıta arasına sıkıştırılmış olan tel ya da naylonun tam olarak gerilmesi için kullanılır.

Bıçak: Kasnak ve çıta arasına sıkıştırılarak gerdirilen tel ya da naylonun fazlalıklarının kesilmesinde kullanılır.

Elek Yapım Tekniği

Eleğin yapımına kasnağın hazırlanmasıyla başlanır. Kasnağın hammaddesi olan gürgen ağacı düz tahtalar halinde kesilir. Yaş olan bu tahtalar belli bir tava gelinceye kadar kurutulur daha sonra pres makinesine verilerek çeşitli uzunluk ve kalınlıkta bükülerek kasnak şekli verilir. Kasnağın genişliği ise yapılacak olan elek, kalbur veya gözer ölçüsüne göre belirlenir.

Elek için 20’lik, 25’lik, 30’luk, 35’lik, 40’lık, 45’lik; kalbur için 50’lik; gözer için ise bu ölçülerden daha büyük olan tahta ölçüler kullanılır. Hangi ölçüde elek yapılacak ise kasnağın çapı da o ölçü ile ölçülür. Eğer kasnağın boyunda fazlalık varsa işaretlenerek testereyle kesilir. Bu şekilde genişliği tamamlanan kasnağın iki ucu birbirine 12’lik çivi ile birleştirilir. Kalbur ve gözer kasnağı, eleğin kasnağına göre biraz daha kalın olduğundan 14’lük çivi kullanılır. istenilen ölçüde yapılacak olan eleğin kasnağı bu şekilde tamamlandıktan sonra eleğin gözenekleri kasnağın bir tarafına, eleğin hangi amaçla kullanılacağına bağlı olarak tel ya da naylon ile kaplanarak oluşturulur. iri taneli ürünler elenecekse kalbur yüzeyi tel ile, un gibi toz olan ürünleri elemek için kullanılacak ise naylon yüzle kaplanır. Tel ve naylon hassas olduklarından, kolay yırtılmalarını ve tahrip olmalarını önlemek için kasnağın yüzü bunlarla kaplanmadan önce kasnak yüzeyinde olabilecek kıymıklar rende ile temizlenir.

Tel veya naylonun kasnağa monte edilmesinde çivinin zarar verebileceği düşüncesiyle çıta kullanılır. Kasnağın yüzünü kaplayacak olan tel ya da naylon, çıta ve kasnak arasına sıkıştırılıp gerdirilir. Çıtanın kasnağa tam oturması için tahtadan yapılmış tokmak ile çıtaya vurulmak suretiyle tam olarak kasnağa geçirilir. Kasnak ve çıta arasına sıkıştırılan tel ya da naylonun fazlalığı bıçak ile kesilerek elek tamamlanır.

Meslekle İlgili Sorunlar

Türkiye’nin daha çok tarımla uğraşan bölgelerinde kullanılan eleğin yapımında kullanılan malzemelerde günümüz şartlarına göre değişiklikler olsa da, giderek elek yapan ustaların sayısının azalması ve yerlerine yeni ustaların yetişmeyişi, alıcının azalması, yapılan eleklerin daha çok fabrikalarda hazırlanıyor olması bu mesleğin giderek talep görmemesine ve unutulmasına yol açmaktadır.

Elek yapımında kullanılan malzemelere kolay ulaşılması ve ucuz olmasının yanında yapımı sırasında herhangi bir güçlük çekilmeyen elek, bugün alıcısının az oluşu nedeniyle elek ustasına maddi anlamda fazla bir gelir sağlamamaktadır.

Gazi Üniversitesi Türk Halkbilimi Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları  Türkiye’de 2004 Yılında Yaşayan Geleneksel Meslekler Kitabı, ( M. Öcal Oğuz, Emine Aydoğan, Nilgül Aytuzlar, Tuba Saltık Özkan

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir