Halk Bilimi

Beylikler Devri Halı Sanatı

HALI SANATI
14.-15. yüzyıl Beylikler devri halıları konusundaki bilgilerimiz ve örneklerimiz azdır. Bu halılar 13. yüzyıl Selçuklu halı sanatı geleneğinin etkisindedir. 14. yüzyılda Anadolu’yu gezen İbnî Batuta Seyahatnamesinde Anadolu halılarını övmüş ve Çeşitli ülkelere ihraç edildiklerini belirtmiştir. Bunlar “Türk Düğümü” veya “Gördes Düğümü” adını alan çift düğümlü, halis yün halılardır. Ana renkler kırmızı ve mavi tonları, sarı, krem, lâcivert, kahverengi ve az miktarda yeşildir.
Beylikler devri halılarının soyut hayvan figürleriyle bezenmiş olanları “hayvan figürlü halılar” olarak ün yapmış ve uzantıları Osmanlı devri Kafkas ve Bergama halılarında görülmüştür. Hayvan figürlü halılar. Bu halı resimlerinde çok soyut ve geometrik şekiller halinde hayvan figürleri yer alır. Büyük taban halıları veya daha küçük seccade boyu halılar görülür.
Arka arkaya sıralanan büyük karelerin içinde yer alan sekizgen veya altıgen büyük rozetler kartal, çift başlı kartal, horoz, geyik, ejder, zümrütlü anka ve hayat ağacı etrafında çift kuş figürleri ile doldurulmuştur. Hayvanlı halıların suları Selçuklu halılarında olduğu gibi kufi yazı kökenli veya örgü desenlidir. Sadece geometrik desenlerle süslenmiş olan halılar vardır.
15. yüzyıl sonuna doğru Anadolu hayvanlı halıları batılı ressamların tablolarında kaybolur ve yerlerini geometrik şekilli taban halıları alır. Geometrik formlar, sekizgen ve baklava dizilerinin oluşturduğu kompozisyonlar yaygınlaşır. Bu tip halıların bir kısmı 15. yüzyılda Alman Ressamı hans Holbein’in tablolarında görüldüğünden genel olarak “Holbein” halıları olarak isimlendirilmişlerdir.
Holbein tipi halıların Uşak ve Bergama çevresinde dokundukları kabul edilmektedir. Malzemeleri saf yündür ve Türk düğümü ile dokunmuşlardır. Zemin mavi veya kırmızıdır. Desenler mavi, kırmızı, sarı, kahverengiyle işlenmiştir.
Holbein halıları sanat tarihçileri tarafından dört tipe ayrılmıştır. Birinci grup kenarları düğümlü sekizgenlerden ve kaydırılmış eksen üzerinde yer alan içleri geometrik motiflerle süslü dörtgenlerden oluşur. Bu halıların kenar bordürlerinde kırmızı üzerine beyazla örgülü kufî yazılar, lâcivert zemin üzerine kartuşlar içinde çiçek motifleri işlenmiştir.
İkinci grup halılarda zemin, kırmızı üzerine uçuk sarıyla bitkisel desenlerin geometrikleşmiş bir şemaya örüldüğü haçvari kompozisyonlarla doldurulmuştur. Kenar bordürleri yine örgülü kufî yazılardan ve bitkisel desenlerden oluşur.
Üçüncü grup halılarda zemin iki, üç, bazen de dört eşit kareye bölünür. Kare içlerine yıldız rozetler, bitkisel desenler veya stilize hayvan figürleriyle doldurulmuş, sekizgenler yerleştirilmiştir. Dış bordürler çoğunlukla örgülü kufî yazılardan oluşur. Bu halılarda mavi, kırmızı tonları, kahverengi hakimdir. Bugün halen Bergama çevresinde benzer halılar dokunmakta olduğundan 14.15. yüzyıllarda da bu yörede yapıldıkları sanılmaktadır.
Dördüncü grup Holbein halıları üçüncü grubun çeşitlemesidir. Karelerin altında ve üzerinde, bazen iki kare arasında daha küçük kareler yer alır. Iç dolgular, kenar bordürleri, renkler üçüncü grubun özelliklerini sürdürür.
Erken Osmanlı halıları olarak isimlendirebileceğimiz bu halılar klasik Osmanlı halılarının hazırlayıcısı olmuştur (Öney, 1989: 51s).
Yazının Kaynağı
[toggle title=””]
KAYNAKÇA ANONİM Türkiye Rehberi, Türkiye Turing ve Otomobil 1990 Kurumu Yayınları, İstanbul ANONİM İslam Sanatında Türkler, Yapı Kredi Yayınları, 1976 İstanbul ANONİM Hürriyet Pazar, İstanbul 2000 ARSEVEN, Celal Esat Türk Sanatı, Cem Yayınevi, İstanbul 1984 ASLANAPA, Oktay Türk ve İslam Sanatı, İnkılap ve Anka Kitabevleri, 1974 İstanbul ASLANAPA, Oktay Türk Sanatı, Remzi Kitabevi, İstanbul 1984 ASLANAPA, Oktay Yüzyıllar Boyunca Türk Sanatı, Milli Eğitim 1977 Bakanlığı Yayınları, Ankara ASLANAPA, Oktay Türk Halı Sanatının Bin Yılı, Eren Yayınları, İstanbul 1987 BAKIRER, Ömür Türkiye’de Sanatının Bugünü ve Yarını, Hacettepe 1985 Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları, Ankara  Türk İşleme Sanatı Tarihi, Gazi Üniversitesi Yayınları, Ankara Erken Devir Türk Sanatının ABC’si, Kabalcı Yayınevi, İstanbul Anadolu Selçuklu Mimarisinde Süsleme ve El Sanatları, Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara Antalya IV. Selçuklu Semineri Bildirileri, Antalya Valiliği Yayınları, Antalya Türkiye’de Sanatının Bugünü ve Yarını, Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları Sanata Giriş, Bilim ve Teknik Yayınevi, İstanbul Türk Çini Sanatı, Yapı Kredi Bankası Yayınları, İstanbul Anadolu Selçuklu Mimarisinde Süsleme ve El Sanatları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara Beylikler Devri Sanatı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara Dünden Bugüne Konya’nın Kültür Birikimi, Selçuk Üniversitesi Basımevi, Konya Osmanlı Sanatı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara Türk Halı Sanatı, Türk İş Bankası Yayınları, Ankara 17. Yüzyıl Osmanlı Kültür ve Sanatı, Sanat Tarihi Derneği Yayınları, İstanbul
[/toggle]

Daha Fazla Göster

ebilge

1983 Elazığ doğumluyum. Gazi Üniversitesi, Türk Halkbilimi ( 2008) mezunuyum. Kültürel Bellek sitesinin kurucusu, aynı zamanda tek içerik üreticisiyim. 2010 yılında yayın hayatına başlayan Web sitesinin öncelikli amacı; Kültürümüzün korunması, yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. İletişim kurmak isterseniz,serkan.gakko@gmail.com adresine eposta gönderebilirsiniz. Size en kısa sürede geri dönüş sağlamaya çalışacağım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı