Kültür

Edebiyatta ve Şiirde İlkler

ŞİİR VE EDEBİYAT
“Şiirler bir ağacın yaprakları kadar doğal olduğu için, bu derece etkilidir” JOHN KEATS (1795-1821)
Bu konuda bilinen en eski örnekler beş bölgeden çıkmıştır, Babil, Mısır, Yunanistan, Roma ve İsrail. Bu doğrultuda Babil’e ait en eski örnek, bir kahramanlık hikayesi olan Gılgamış Destanı olup M.Ö. 2000 yılında yazılmış, daha sonra çeşitli dillere çevrilmiştir. Mısırlıların tanrılarla iç içe dünyasına ait ilk örneklere ise Mezopotamya’da rastlanmış olup, genellikle papirüs kağıtlarına ve kilden tabletlere yazdıkları eserlerden oluşmaktadır.
Bilinen ilk şiirler, kahramanlık türünde yazılmış olup, Gılgamış Destanını anımsatmaktadır, o devirde önlerindeki tek örnek olan bu eserden yola çıkılarak geliştirilmiş çok sayıda hikaye ve masaldan baz alındığı açıkça anlaşılan ilk şiirlerin sahipleri, bu doğrultuda atalarının yaşadıkları anılardan, ilahilerin sözlerinden de esinlenmişlerdir.
İbrani Literatürü
Yaklaşık 3000 yıllık bir geçmişe sahip en eski literatür olan İbrani edebiyatına ait ilk örneklere M.Ö. ,1200 yılından itibaren rastlanmıştır. Bu doğrultuda Eski Ahit olarak bilinen yirmi ciltlik dini tefsir kitabı, M.Ö. 1200 ile 587 yılları arasında yazılmıştır. İbrani literatüründe kendi dillerinin yanı sıra, Yunanca, Aramca ve Arapça ile yazılmış eserler de mevcuttur.
İbrani Literatürüne ait en eski örnek, incil’de sözü edilen Eski Ahit olup, içinde gelecek nesillere öğüt niteliğini taşıyan çok sayıda hikaye yer almaktadır. Bu doğrultuda M.Ö. 1200 yılından itibaren görülen İbrani literatürüne ait diğer örnekler, genellikle din ve toplum ahlakı üzerine kurulu olup, Hıristiyan İnciline ait Eski Ahitteki öğütler ve mistik hikayeler baz alınarak üretilmiş ve günlük konuşma diline çevrilmiştir. Bu konuda en önemli kitap Musevi dininde en kutsal kitap olarak kabul edilmiş olan dîn tefsir kitabı Talmud’tur. Birinci yüzyıl ile altıncı yüzyıl arasında bir tarihte yazılmış olduğu söylenen kitabın içinde, geleneklerinin ve dinlerini uygulanış biçiminin yanı sıra, Musevi yaşam biçimin prensipleri, suç ve ceza gibi önemli konular anlatılmaktadır. Bu bağlamda kitap için Yahudi kanun kitabı da denilmektedir.
Yunan Literatürü
Modern batı dünyası edebiyatının temeltaşı olarak adlandırılan Yunan literatürünün en eski örneklerinden günümüzde ne yazık ki çok az sayıda eser kalmıştır. Bu doğrultuda genellikle epik kahramanlık türünde yazılmış destan, hikaye, tarih, drama, şiir ve oratoryo mevcuttur. İlk Yunanlı yazar Syros’lu Pherecydes olup, M.Ö. 550 yılından itibaren etkin çalışmalar ortaya çıkarttığı bilinmektedir. Yunan literatürü, kendi mitolojik tarihlerinin yanı sıra diğer kaynakları da baz almıştır.
İlk bulunan şiir ve yazılı edebiyat, M.Ö. 700 yılında antik çağda yaşamış olduğu bilinen Yunanlı tarihçi Homer’e ait olup, İlyada ve Odessa destanıdır, onun adıyla anılan eseri M.Ö. sekizinci yüzyılın ortalarında yazmış olduğu söylenmektedir. İçinde Truva Savaşı sırasında yaşanan olaylar, hikaye şeklinde anlatılmaktadır. Hakkında çok fazla bilgiye sahip olmadığımız Homer’in Yunanistan’ın Sakız adasında yaşadığı ve kör bir şair olduğu, bu yüzden eserlerini dikte ettirdiği söylenmektedir. Onunla aynı dönemde yaşamış olan Hesiod’un ise iki bilinen eseri mevcuttur. Bunlardan ilki Theogony olup, okuyucularına tanrıların yolunda gitmeyi öğütlemektedir, ikincisi ise Works and Days (İşler ve Günler) olup kır ve köy hayatını anlatmaktadır.
İlk büyük trajedi yazarı M.Ö 496-405 yılları arasında yaşamış ve Atina’da yapılan drama yarışmalarını tam 24 kez kazanan Sofokles’tir. 130’un üzerinde oyun yazmıştır, ancak onlardan sadece yedi tanesi günümüze kalabilmiştir. Bunların içinde en ünlüsü Oedipus Tyrannus’tur.
İlk büyük kadın şair, Yunanistan’ın Midilli adasında doğmuş olup M.Ö. 610-580 yılları arasında yaşamış olan Sappho’dur. Oldukça aykırı duygulara sahip olduğu ve karşı cinsten ziyade hemcinslerine tutkulu bir aşkla bağlandığı için doğduğu adanın Yunanca adından da anlaşıldığı üzere (Lesbos) lezbiyen oldu¬ğuyla bilinmektedir, bu yüzden Yunanca sapık anlamına gelen appho adını almıştır. Ancak tarihçiler, onun cinsel tercihinden çok, oldukça etkili şiirlerinden söz etmektedirler. Eserlerinde ken¬disine acı çektirdiğini ve aşık olduğu kadınlara karşı duygularını en etkili yoldan ifade edişiyle ünlü olan Sappho’nun, hayran ol¬duğu kadına karşı duygularını ifade etmekte zorlanan erkek şair¬lerin çalışmalarına büyük ölçüde yardımcı olduğunu söylemekte¬dirler (aynı konuyu seks bölümünde de görebilirsiniz).
Latin (Roma) Literatürü
Bu konuda en ünlü Latin yazar M.Ö. 284-204 yılları arasında yaşamış olan Lucius Livius Andronicus’tur. Homer’in İlyada ve Odesa destanını Yunanca’dan Latince’ye çeviren yazar, o sırada Homer’in oldukça dolu olan kelime haznesinden çok etkilenmiş ve kendisine bu kelimelerle, deyimlerin Latince karşılıklarından oluşan zengin bir sözlük oluşturmuştur. Yanı sıra adı komedi oyunlarıyla ünlü M.Ö. 254-184 yılları arasında yaşamış Platus ve dramatik şiirleriyle ünlü M.Ö. 264-291 yılları arasında yaşamış Naevius’tan da geniş ölçüde etkilendiği söylenmektedir.
Çin Literatürü
Dünyadaki en eski literatür örneklerinin görüldüğü Çin, bu konuda yaklaşık 3000 yıllık bir geçmişe sahiptir. Bu doğrultuda ilk literatür örnekleri fazla sayıda olup, yüzyıllar boyu hüküm sürmüş hanedanların yönetimleriyle paralellik taşımakta ve her dönemin kendisine özgü eserleri bulunmaktadır. Ancak diğer büyük kültürlerin tam tersine, Çin literatüründe mitolojik olaylara ve epik tarza yer verilmemiştir. Asıl konu din ve felsefe üzerinedir.
İlk şiir antolojisi, Çinlilere ait olup, içinde din ve halk şarkılarına konu olmuş çok sayıda şiirin yer aldığı Shih Ching’th. M.Ö. 550 ile 480 yılları arasında yazıldığı bilinen eser, M.Ö. 11 11 -255 yıllan arasında hüküm sürmüş olan Chou Hanedanı döneminde üretilmiştir.
Çin literatürüne ait beş ayrı türde dünyaca ünlü eser mevcuttur;

  • Shih Ching Şiir
  • Ching Kehanet
  • Shu Ching Tarih
  • Li Ching İlahi
  • Ch’un-Ch’iu ilkbahar ve Sonbahar

Japon Literatürü
Bu konuda yazılmış ilk örneklere bakıldığında, Japonların, Çin literatüründen geniş ölçüde etkilendiği görülmektedir. Buna ait ilk örnekler M.S. 440 yılında yazılmış olup, içeriğinde kılıçla takdis edilen yemin törenleriyle ilgili hikayeler yer almaktadır.
Arap Literatürü
Arap literatürüne ait ilk örneklere M.S. 622 yılında rastlanmış olup, aslında bu tarihten önce yazıldıkları saptanmıştır. Bu doğrultuda İslam dininden önceki döneme ait ilk örnek kahramanlık şiirlerinden oluşan Noble Tribes (Soylu Kabileler) adlı eserdir. Müslümanların Cahiliye- Dönemi (jahiliyyah) olarak adlandırdığı putlara taptıkları bu döneme ait iki önemli eser mevcuttur. Bunlardan ilki yayınlandığı tarihten tam iki yüz yıl önce yazılmış olan Mu’allagat adlı eser olup, içinde yedi uzun şiir bulunmaktadır, ikincisi ise M.S. 500 yılında ortaya çıkan ve içinde 126 adet şiir bulunan Mufaddaüyat adlı eserdir. Cenellikle Cahiliye döneminden çıkmış olduğu-gözlenen çok sayıda ünlü şair ve yazar mevcuttur. Bunların içinde en ünlüsü M.S. 520-609 yılları arasında yaşamış olan Zuhayr adında Bedevi bir şair olup, eserlerinde genellikle Bedevilerin günlük yaşantılarından söz etmektedir. Bu doğrultuda yazılmış en uzun şiirinin adı Qasidah (Kaside) olup, ait olduğu kabileyi şiirsel bir dille anlatmaktadır. Müslümanlık öncesi devre ait bu eserler on yedinci yüzyıla kadar Arap bilim adamları tarafından bir araya getirilip korunmuştur, ancak bunlardan hiçbiri günümüze kalmamıştır. Arab Literatürü asıl altın çağını, 622 yılında hicretten sonra İslamiyet’in kabul edilişiyle yaşamıştır.
İngiliz Literatürü
İngiliz literatürüne ait ilk örnek, M.S. yedinci yüzyılda Caedmon tarafından yazılmış olan The Hymn of Creation (Yaratılış ilahisi)’dır. Caedmon kitabında M.S. 673-735 yılları arasında yaşamış olan Venerable Bede tarafından sekizinci yüzyılda yazılmış The Ecclesiastical History of the English People (İngiliz Toplumun Din Tarihi) adlı kitapta kendisine ait sataşmalara karşılık vermektedir. Bede’ye göre Caedmon, eğitimsiz bir çiftçidir, bir gün sürülerini otlatırken, gaipten sesler duymuş ve bir keşiş olmuştur, ardından kendisini edebiyata vererek, içinde daha zi¬yade argo kelimelere yer verip kaba bir bölgesel lehçeyle şiirler yazmıştır.
İlk Anglo Sakson kahramanlık şiiri, Beovulf tur. M.S. onuncu yüzyıl civarında yazıldığı bilinmektedir, altıncı yüzyılda İskandinavyalı savaşçıların yaşadıkları olayların epik bir dille anlatıldığı Beowulfr bu bağlamda ingilizce ile yazılmış ilk şiirdir, ancak 23 Ekim 1 731 yılında çıkan büyük yangında Ashburnam House’daki Cotton Kütüphanesinde yanmış ve sadece tek bir bölümü kurtarılabilmiştir.
İlk İngilizce roman The Unfortunate Traveller or The Lifeof /acke VVilton (Talihsiz Gezgin ya da Jacke VVİlton’un Yaşamı) olup 1567-1601 yıllan arasında yaşamış olan Thomas Nashe tarafından 1594 yılında yazılmış sabıkalıların hikayesidir.
İlk detektif romanı, dünya çapında ünlü The Woman in White (Beyaz Kadınlar) olup, 1824-89 yılları arasında yaşamış VVilkie Collins tarafından 1860 yılında yazılmıştır. Collins’in en önemli özelliği, son dakikaya kadar ipucu vermemesidir. Bunun nedeni üç cilt olarak prensip anlaşması yaptığı Victorian yayınevinin, kitabın üçüncü cildine kadar çok sayıda satması için yazarın hiçbir ipucu vermemesi yönündeki kesin talimatından kaynaklanmaktadır. Bunun için yapabileceği bir şey olmadığını dile getiren Collins, okuyucularına gülecek, ağlayacak, üzülecek, heyecanlanacak, ama sonucu görmek için bekleyeceksiniz demiştir.
İrlanda Literatürü
İrlanda literatürüne ait ilk örnek M.S. 300-500 yılları arasında ortaya çıkmış olan Ogham yazıtlarıdır. Mezar duvarlarında ka¬bartma şeklinde bulunan bu yazıtlar, ilkin M.Ö. üçüncü yüzyılda Kelt alfabesiyle yazılmıştır. Ogham yazıtlarına bakıldığında, içinde beş adet noktalı sesli harfin bulunduğu ve sessizlerle paralel bir uyum taşıdığı gözlenmektedir. Ogham’ın kelime anla-mı tam olarak bilinmemekle birlikte, içindeki sözlerden dolayı, irlanda tanrısı Ogma’nın tasvir edildiği destandan esinlenildiği-ni ortaya koymaktadır.
İlk İrlanda dilinde şiir, M.S 512-97 yıllarında yaşamış olup irlanda’da şiirin babası .kabul edilen Dallan Forgail tarafından sekizinci yüzyılda yazılmış, St Columba’dır. M.S. 750 yılı civarında bulunan el yazması resimli eser ise, lona manastırında bulunmuş olup, The Book of Kells (Kell’Ierin Kitabı) adı altında toplanmıştır. İbranice adların geçtiği elyazması eserin içeriğinde dört havari tarafından yazılmış dört İncil’den söz edilmektedir.Kitap önce Vikinglerin eline geçmiş, ardından Meath Kontlu-ğundaki Kell’lere transfer olmuş ve dokuzuncu yüzyılda tamamen yok olmuştur.
Kore Literatürü
Bilinen ilk Kore literatürüne ait eser, dini şarkılar olup ilkin M.Ö. 57 yılında Kore’de icra edilmiştir. Kore,, edebiyatta altın çağını M.Ö. 57 yılı ile M.S. 668 yılı arasında hüküm sürmüş üç krallık zamanında yaşamıştır.
Kaynak: İlklerin Kitabı

Daha Fazla Göster

ebilge

1983 Elazığ doğumluyum. Gazi Üniversitesi, Türk Halkbilimi ( 2008) mezunuyum. Kültürel Bellek sitesinin kurucusu, aynı zamanda tek içerik üreticisiyim. 2010 yılında yayın hayatına başlayan Web sitesinin öncelikli amacı; Kültürümüzün korunması, yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. İletişim kurmak isterseniz,serkan.gakko@gmail.com adresine eposta gönderebilirsiniz. Size en kısa sürede geri dönüş sağlamaya çalışacağım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı