DerlemelerGeleneksel Meslekler

Eskişehir’de Tesbihçilik

Eskişehir’de Tesbihçilik. Eskişehir’de Tesbih Ustası Mustafa Yaşarkent ‘den  Derlenen Bilgiler. Tesbihin Yapım Aşamaları ve Kullanılan Aletler. 

  • Derleyen: Tolga Sevinç
  • Derleme yeri ve tarihi: Eskişehir, 2004
  • Kaynak kişi: Mustafa Yaşarkent, 1953 Mihallıcık (Eskişehir) doğumlu, evli, öğretmen.
  • Mesleği kaç yıldır yaptığı: 25 yıldır yapmaktadır.

Tespih, genelde otuz üçlük ve doksan dokuzluk tanelerin ipe dizilmesiyle oluşan bir araçtır. Eskişehir’de tespih genellikle lüle taşından yapılmaktadır. Kaynak kişiden edinilen bilgiye göre, tespihin lüle taşından yapılma sebebi maden niteliğinde olması; beyaz ve çoğu maddenin aksine kuruduktan sonra tekrar yumuşatılabilmesidir.

Tesbihin Yapım Aşamaları ve Kullanılan Aletler

Lüle taşı dünyada 27 ülkeden çıkmaktadır ve en beyazı Eskişehir’de bulunmaktadır. Lüle taşı, tespih yapımında kullanılmadan önce “kazmacı” tarafından çıkartılır. Aracı denilen kişi kazmacıdan alıp, içindeki molozları temizler ve tespih ustalarına satar. Daha sonra tespih ustası bu taşları normal bir testere ile keser. Bu kesilmiş parçalara “ayna” denilmektedir. Taşlar ayna denilen parçalara ayrıldıktan sonra “ekopaj” denilen bir aletle karelere bölünür. Ekopaj, elektrikle çalışan bir alettir. Ekopajın halk arasındaki adı, kıl testeresidir. işlenecek boncuğun büyüklüğüne göre ekopaj denilen bu aletle kare kesilir. Bu işleme “taşlama” adı verilir. Kaynak kişinin belirttiğine göre, ustaların bir çoğu bu işlemi ekopaj ile değil tahra denilen bıçaklarla yapmaktadır.

Tespih yapımında, en önemli alet şüphesiz tornadır. Elektrikle çalışan oldukça basit bir düzenektir. Tornanın miline kare halindeki taşlar geçirilir. “Mil” denilen bu parça hızlı bir şekilde dönüşler yapar. Bu esnada tespih ustası, tespih bıçağı adı verilen bir aletle boncuğa şekil vermeye çalışır. Tespih bıçağının ucu üçgendir ve sivridir. Sivri olmasının sebebi tespihe çizgiler atabilmektir. Bıçağın esnememesi gerekir. Esnediği zaman boncuk kendiliğinden çıkar. Ortasında istenilen büyüklükte bir delik vardır. Sağa sola dönüşlerle boncuk yuvarlaklaştırılır ve iki tarafına çizgi atılır. Bu işlemlerde kullanılan en önemli alet tespih bıçağıdır. Son olarak boncuk, penseyle işleme tabi tutulur.

Genel olarak tespihler çeşitli taş, ağaç, organik ve sentetik maddelerden yapılmaktadır. Eskiden beri kıymetli sayılan tespihlerin başında mücevher tespihler gelmektedir. Bunlar; elmas, zümrüt, yakut, zeberced, şebçerağ, firuze ve altından yapılan tespihlerdir. Yarı kıymetli maddeden yapılan tespihler ise; şahmak-sut, şıraztaşı, yeşim, bağa, kehribar, mercan, fildişi, zegerdan, amber, kuka, Erzurum taşı, sedef, pelesenk, abanoz, yılanağacı, kanağacı, gülağacı, zeytin, lületaşı, demirhindi, kalenbenk gibi tespihlerdir. Lületaşı tespihi, yarı kıymetli maddelerden oluşan tespihler sınıfına girmektedir.

Yapılan tespihleri kıymetli kılan, elbette sadece maddesi değildir. işçilik de oldukça önemlidir. Tanelerin şekillerinden, imamesi, nişanesi ve tespih deliklerine kadar büyük ustalık gerekir. Püskülü ise tespihe ayrı bir güzellik katar.

Kaynak kişinin belirttiğine göre, tespihte boncukların hepsinin aynı tip olması gerekir. Yuvarlaksa yuvarlak ve aynı boyda; ovalse, hepsinin oval; köşeliyse hepsinin köşeli olması gerekir. imamenin de deliği tam ortalaması gerekir.

Tespihin püskülüne değişik metal püsküller takılır. Ama genelde tespihi aksesuar olarak kullanan kişiler, püskülde kullanılan boncukların diğer boncuklardan olmasını istemektedirler.

İmamenin, boncuk boyunun en fazla iki-iki buçuk katı olması gerekir. Mesela, boncuğun çapı 1 cm ise, imame 2,5 cm’yi geçtiğinde orantısız olur. Püskülde kullanılan boncuklar da aynı boyda ya da biraz küçük olabilir.

Gazi Üniversitesi Türk Halkbilimi Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları  Türkiye’de 2004 Yılında Yaşayan Geleneksel Meslekler Kitabı, ( M. Öcal Oğuz, Emine Aydoğan, Nilgül Aytuzlar, Tuba Saltık Özkan

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir