Kültür

Karagöz Musikisi Hakkında Bilgi

Karagöz Musikisi Nedir, Özelliği Nedir

Karagöz oyununun en önemli unsurlarından biri de musikidir. Karagöz’de kullanılan musiki, zamanla kendine özgü bir tür özelliği kazanmış, hayal perdesinin seyirlik tarafı yanında işitsel bir boyut olarak, Karagöz’den ayrı düşünülemeyecek tamamlayıcı bir sanat halinde gelişmiştir.

İçinde musikinin yer almadığı bir Karagöz oyunu yoktur. “Ferhat ile Şirin” gibi bazı oyunlarda ise, oyunun genel düzeninin hemen bütünüyle musiki üzerine kurulu olduğu görülür. Karagöz musikisi, Türk musikisinin hemen hemen bütün çeşitliliğini üzerinde taşır. Klasik Türk musikisinin “kâr”, “beste”, “ağır semai”, “yürük semai”, “peşrev”, “saz semaisi”, “oyun havası”, “şarkı”, “köçekçe” gibi beste şekilleriyle birlikte, halk musikisi repertuvarına giren türküler de bu musikiyi oluşturan ezgiler arasındadır. Türk musikisinin özel ritim kalıpları olan usuller de Karagöz’de zengin bir çeşitlilik gösterir. Bu oyunlarda vals, polka gibi, zamanın modası gereği Batı musikisi parçalarının da kullanıldığı görülür.

Karagöz musikisi, “semai”, “gazel” ve “hayal şarkıları” denen üç ana tür üzerine kurulmuştur. Semailer, oyunda ilk okunan parçalardır. Bunların adından başka, semai usulüyle, ağır veya yürük semai adlı beste şekilleriyle veya bir halk şiiri biçimi olan semaiyle doğrudan bir ilişkisi yoktur. Karagöz musikisindeki semaiyi, “beste” ve “şarkı” şekillerindeki eserler oluşturur.

Oyunlarda semaileri hep Hacivat söyler. Eserlerin tamamı okunmaz, yalnızca zemin ve nakarat kısımları söylenir. Gazellerin okuyucusu ise, semaideki durumun aksine, hep Karagöz’dür. Gazelde kullanılan makam çoğunlukla yegâhtır. Günümüze doğru ise, musiki bilgisi ve yeteneği yeterli düzeyde olmayan karagözcüler, gazel yerine yalnızca gazel metinlerini okumaya başlamışlardır. Hayal şarkıları çoğunlukla şarkı ve türkülerden oluşur. Bu şarkılardan bazıları çeşitli oyunlarda değişik Karagöz tiplerince tekrar tekrar okunabilir.

Karagöz musikisinin hayal şarkıdan repertuvarı 200’ü aşkın eserden oluşmaktadır. 61 kere şarkı söyleyen Hacivat bu repertuvarı en çok kullanan hayal perdesi kahramanıdır. Hacivat’ı 55 şarkıyla Çelebi, 43 şarkıyla Zenne ve 26 şarkıyla Karagöz izler. Hayal şarkılarında sırasıyla hicaz, uşşak, rast, hüseyni, nihavent ve suzinak en çok kullanılan makamlardır. Evcârâ, mu-hayyerkürdi, neva, nikriz, buselik, suzidil, şehnaz gibi makamların ise hiç kullanılmamış olması dikkat çeker.

Çeşidi oyun tiplerinin tekrar tekrar söylemeleri dolayısıyla birçok hayal şarkısı o tiplerle özdeşleşmiştir. Bu şarkılar mal oldukları kişiliklere uygun bir güfte ve ezgi yapısı içindedir. Pek çoğunun bestekarı bilinmeyen hayal şarkılarının, Türk musikisi repertuvarından mı Karagöz’e aktarıldığı, yoksa Karagöz için mi özel olarak bestelendiği kesin biçimde bilinmemekle birlikte, bu eserlerin hiç olmazsa bir bölümünün Karagöz için özel olarak ve büyük bir ihtimalle Karagöz oynatanlarca bestelenmiş olduğu tahmin edilmektedir.

Her dönemin toplumsal ve kültürel yapısına, işlenen konular açısından uyum gösteren ve hep güncel bir kimlikle ortaya çıkan Karagöz’ün bu özelliğine bağlı olarak musikisinin de her dönemde yenilendiği görülmektedir. Karagöz musikisi repertuvarını oluşturan bugüne gelebilmiş eserlerin büyük bir çoğunluğunun 19. ve 20. yy’a ait bulunuşu, repertuvarının durağan olmadığını, bu musikinin günün şartlarına büyük ölçüde uyarlanabildiğim göstermektedir.

Karagöz musikisinde kullanılan çalgılar, “perdedeki çalgılar” ve “perde gerisindeki çalgılar” olarak ikiye ayrılabilir. Perdedekilerin hemen hepsi Karadeniz kemençesi, tulum, davul, zurna, kabak ve bağlama gibi halk çalgılarıdır. Perde gerisinde kullanılan çalgılar ise, başta tef olmak üzere, keman, ud, kanun, klarnet (veya zuma) gibi çoğunluğu klasik musiki çalgılarıdır. Bunlardan tefi, karagözcünün kullanması geleneğin gereklerindendir.

Ama bazen bu iş için “yardak” kullanıldığı da olur. Perde gerisinde zü, zilli maşa, nakkare ve davul gibi çalgılar da kullanılır.. Perde gerisinde bu sazları ya sazendeler ya da becerisi varsa yardak çalar. Oyunlarda bu şekilde bir saz takımının veya yardağın bulundurulması gerekliliği, ses kayıt cihazının kullanılmaya başlamasına kadar sürmüştür. Bütün bu çalgıların dışında “nareke” adı verilen, kamıştan yapılmış, düdüğe benzer bir alet de oyun sırasında Karagöz tiplerinin perdeye geliş gidişleri sırasında, çıkardığı zırıltılı bir sesle fon müziği gibi kullandır.

Karagöz musikisi repertuvarım oluşturan eserlerde, Osmanlı toplumunu oluşturan kavimler mozaiğinin kültürel izleri belirgin biçimde görülür.
Arap tiplerinin okuduğu Arapça güfteli şarkılar, Yahudinin îbranice şarkıları, Ermeni, Rum tiplerinin kendi kültürlerine özgü sarkılan, Karagöz musikisi repertuvarınm ilgi çekici parçalarıdır. İstanbul kültürünü iyice özümsemiş sayılabilecek Çelebi, Hacivat, Hacivat’ın kızı, Hımhım, Zenne vb tipler ise hep İstanbul şehir kültürünü yansıtan ağır parçalar okurlar. Arnavut ve Rumelili tipleri, Rumeli türküleri; Bolulu, Bolu türküsü; Külhancı, Erzurum veya Artvin türküsü; iskele kâhyası, Mustafa Çavuşun halk duyarlılığını yansıtan bir şarkısını; Çingene, “Cerihasının Gelini” adlı Çingene şarkısını; Anadolulu, “Dağda davar güderim” türküsünü; Bekri Mustafa da meyhane şarkılarını söyler. Frenk tiplemesi ise polka parçalanyla oynar. Trabzon, Hatay, Konya, Aydın, Ankara, Kastamonu, Eskişehir, An-tep, Muğla, Çankırı ve Harput türküleri, hayal şarkılarının önemli bir bölümünü oluşturur. Bu yöreler, İstanbul’da yaşayan taşralıların memleketleridir.
Anadolu’nun dört bir yanına ait bu türküler, hayal perdesinden istanbul kültürüne girer ve klasik Türk musikisiyle beraber istanbul zevkinin ve duyarlığının yapıtaşlarından birini oluştururlar.
 
 
 
 
 

Daha Fazla Göster

ebilge

1983 Elazığ doğumluyum. Gazi Üniversitesi, Türk Halkbilimi ( 2008) mezunuyum. Kültürel Bellek sitesinin kurucusu, aynı zamanda tek içerik üreticisiyim. 2010 yılında yayın hayatına başlayan Web sitesinin öncelikli amacı; Kültürümüzün korunması, yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. İletişim kurmak isterseniz,serkan.gakko@gmail.com adresine eposta gönderebilirsiniz. Size en kısa sürede geri dönüş sağlamaya çalışacağım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı