Genel KültürSanat

Keçe Sanatı Nedir? Keçe Sanatı Nasıl Yapılır?

Keçe sanatı nedir? Keçe sanatı nasıl yapılır? Günlük yaşamda kullanılan keçe örnekleri nelerdir? Keçenin Türk toplumundaki yeri nedir?

El sanatları içinde en eski tekniklerden biri olan tepme keçe sanatı, Orta Asya’ya özgü göçebe yaşam biçiminin bir öğesi olarak gelişmiş ve batıya yönelen Türk boyları tarafından Anadolu’ya taşınmıştır.

Keçenin temel hammaddesi yündür. Tepme keçe atölyelerinde ürünlerin elde edilmesinde kalıp, kalıpleş, çubuk, makas, halat, su kabı, süpürge, terazi, buhar kazanı, boya kazanı gibi basit araçlar kullanılmaktadır. Keçe ürünleri desenli veya desensiz üretilmektedir. Keçe yapım atölyelerine ulaşan yünün kalitesine veya rengine göre ayrılması, ürünün boyutlarına uygun miktarda elyafın tartılması ve atılması, desenin hazırlanması tepme keçe yapımında uygulanan ön işlemlerdir. Keçe, hayvan ve insan kılı gibi protein bazlı doğal elyafın su, sabun ve basınç ile kilitlenip kenetlenmesinden oluşan bir tekstil ürünü. Bu kilitlenmenin hızının artmasında su ve sabun katalizör, dövme ise ana unsur olarak görev alıyor.

M.Ö. 3. yüzyıldan beri Asya göçerlerinin hayatında önemli bir yeri olan keçenin sadece ihtiyaç olarak değil, aynı zamanda inançlarını, mitolojilerini yükledikleri, hatta tapındıkları bir ürün olarak. Asya keçesi 10. yüzyılda göçerlerle birlikte Anadolu’ya gelmiştir. Ancak, Hititler’de 3.ve 5. yüzyıllarda keçenin varlığını kanıtlayan mezar buluntularına da rastlanmıştır. Şamanizm döneminde keçe tapınma unsuru olarak kullanılıyordu. Şaman’ın kostümü de dâhil, Şaman’ın fal bakmak için kullandığı objelerin çoğu keçeden imal ediliyordu.

12. yüzyılda, Anadolu’da ilk esnaf dayanışma birlikleri ile kardeşlik ve dayanışma ruhunu temsil eden “Ahiliği” kurmuşlardır. Eskiden Anadolu’da keçe hem kızın, hem de erkeğin çeyizinde mutlaka yer alıyordu. Çadırlara keçeden kadın ve erkek kuklalar asılıyor, bunların hanenin hanımına ve beyine iyi şans getireceğine inanılıyordu. Keçenin Türk toplumdaki yerini daha iyi anlamak için en güzel kaynaklardan biri Dede Korkut Masalları olarak kabul ediliyor. Otağlardan oluşan eski Türk yerleşim birimlerine dıştan bakıldığında ak keçe, kara keçe, süslü keçe ile yapılmış topak evler, ailelerin zenginliklerinin simgesi ve sınıf ayrımının bir göstergesi olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu döneminde saray, ürün standartlarını bizzat denetliyor ve ustalara belirlediği yüksek standartlara uygun keçeler sipariş ediyordu.

Üretim esnasında desenlendirmenin yapılabilmesi için daha önce oluşturulmuş ve uygun renklerde boyanmış keçe yüzeyler kullanılmaktadır. Desene uygun biçimlerde (baklava, erit vb.) kesilen bu parçalar, desenin elde edilmesinde doğrudan etkili olmaktadır. Desenin hasırın üzerine yerleştirilmesinden sonra atılarak serbest hale getirilmiş yünün, çubuk veya sepki denilen araç yardımıyla serpilmesi işlemine saçma denir. Yünler musluk suyu ile ıslatılır. Bu keçeleşme etkenlerinden biri olan nemi sağlamaktadır. Yün, hasır ile birlikte sarılarak tepilir ve hamamda pişirilir. Hamamda veya atölye ortamında pişirme işlemi tamamlanan keçe ürününün, bitirme işlemine geçilir. Bol su ile çiğnenerek durulanan keçe, süzdürülerek kurutulur. Keçe ürünlerinin kullanım alanları arasında yaygı, seccade, kepenek, kundak, çizme ve patik, sikke, fes, pano, kapı perdesi, sedir keçesi, yelek, yolluk, heybe, deve ağızlığı ve paspas bulunmaktadır.

Keçe ürüne, yapan ve yaptıran kişilerin adları yazılır. Keçelerin üzerine mavi, kırmızı yeşil renklerden oluşan motif ve şekiller işlenmektedir. Demiryolu, göbek, yıldız keçelerin üzerine işlenen motiflerden bazılarıdır. Tarih boyunca birçok yerde kullanılan keçenin kullanım alanı, sanayiinin getirmiş olduğu yeni ürünler nedeniyle giderek daralmıştır. Bu nedenle Keçecilikte yok olmaya yüz tutan el sanatlarımızdan biri olmuştur.

Günlük yaşamda kullanılan keçe örnekleri:

  • Külah :Dikişsiz , tek parçadan yapılmış sivri uçlu başlık. Keçeci esnafı giyer.
  • Üsküf: Yeniçeri börkünün kenarları sırma işli bir çeşitlidir.
  • Taç: Şeyh ve dervişlerin giydiği keçeden yapılmış başlık ki bu başlıklar üzerinde destar ve dilimler tarikatları belirletirdi.
  • Takke: Halk tarafından giyilen başlıktı.
  • Arakiyye: Mevlevilerin giydiği bir cins keçe başlıktır. Sikkeden daha ince ve daha kısadır.
  • Töz’ler: (Keçeden tanrı ve ata idolleri) Hun kurganlarında kazılarda ele geçmiştir.
  • Keçeden Hayvan Heykelleri: Kaz, kuğu, vs. (Hun kurganlarından ele geçmiştir).
  • Yastık: Orta Asya’daki göçerlerde kullanılmaktadır.
  • Çuval: Sıcak-soğuk geçirmediği için eskiden kar ile Afyon sakızının nakliyesinde kullanılırdı.
  • Ayakkabı Keçesi: Ayakkabı tabanına konulan keçelerdir.
  • Seccade: Namazlık, camii keçeleri.
  • Çizme: Hun kurganlarından kazılarda ele geçmiştir.
  • Çorap: Hun kurganlarından kazılarda ele geçmiştir.
  • Elbise: Hun kurganlarından kazılarda ele geçmiştir.
  • Aba: Siyah ve beyaz keçeden yapılan önü açık hırka.
  • Yelek: Açık veya koyu renk olabilen önü düğmeli, cepli, desensiz, keçe yelek.

Kaynak: MEGEP ( Türk Halk Sanatı)

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir