Kültür

Kuklacılık Nedir

 Kuklacılık nedir, hakkında bilgi

Sanatçının parmak uçlarına takıp arkasına saklandığı perdenin üst kenarı üzerinde oynattığı bebeklerle gösteri yapma sanatı.

Türk seyirlik oyunlarının en eskilerinden olan kuklanın Anadolu’ya Orta Asya’ dan getirildiği sanılmaktadır. Orta Asya’da “korkolçak” (el kuklası), “çadır cemal”, “çadır hayal” (ipli kukla) aynı isimlerle yaşatılmaktadır. 13. yy’da yaşamış olan Sultan Veled’in Divan-ı Türkî-i Sultan Veled (1925) adıyla yayımlanan Türkçe şiirlerindeki bazı dizeler kuklanın Selçuklular zamanında da bilindiğini ve oynatıldığını göstermektedir.

Eski metinlerde “korkolçak”, “kavurcak”, “kaburcuk”, “kağurcak”, “kaurcak”, “kıvırcık”, “kavur”, “kurcak”, “lubet”, “piyade çadırı”, “hayal”, “çadır hayal”, “çadır cemal” gibi adlarla anılması bazı araştırmacıları yanıltmış ve kuklanın Karagöz oyunuyla karıştırılmasına yol açmıştır. Kukla terimi ilk kez 17. yy’da kullanılmaya başlanmıştır. 1582 şenliklerini anlatan Sumamede ve bir başka yazmada kukla konusunda ayrıntılı bilgiler yer alır.

Osmanlı şenliklerinde kukla gösterileri önemli yer tutardı. Çayırlarda, meydanlarda ve sokaklarda yapılan şenliklerde araba kuklası ve dev kuklalar oynatılırdı. Araba kuklaları arabanın üzerinde, araba hareket ettikçe oynayan kuklalardır. İtalyan gezgin Pietro della Vallein anlattığına göre dev kuklalar kasnaklar üst üste konarak üzerine etek giydirilip yapılıyor ve sokaklarda gezdirilerek oynatılıyordu.

Batılılaşma hareketleriyle birlikte Batı türü kukla da Türkiye’ye girdi. Bu tür kuklanın III. Ahmed döneminde (1703-1730) Paris’e gönderilen yirmi sekiz Mehmed Çelebi’nin yanındaki bir kişi tarafından İstanbul’a getirildiği ve ilk gösterinin Damat İbrahim Paşa’nın huzurunda düzenlendiği söylenir. Batı kuklasının Türkiye’ye girmesiyle dev kukla, araba kuklası, diz kuklası türlerinin yanısıra iskemle kuklası, el kuklası ve ipli kukla türleri gelişir. İpli kuklalar İstanbul’a gösteriler yapmak üzere gelen Thomas Holden’dan dolayı “Holden kuklaları” olarak tanınır.

İstanbul’a sık sık gelen Holden’dan birçok kuklacı etkilenmiştir. Bunlardan Emin Bey, Tepebaşı Tiyatrosu’nda; Cemil Bey, Concordia Tiyatrosu’nda kukla oyunları sergilemişlerdir. 1898’de Mehmed Bey Bakırköy’deki Goffa Tiyatrosu’nda kukla oynatmıştır. Tepebaşındaki Cafe Bristol’ de, Dimitraki ve Sultanahmet Belediye Bahçesinde de kukla oynatılıyordu. Direklerarası’nda kukla tiyatroları vardı. Ayrıca Fevziye Kıraathanesi’nde(de ramazan geceleri kukla oynatılırdı.

Kukla sanatçıları usta-çırak ilişkilerine göre yetişirlerdi. Evliya Çelebi’nin Seyahatnamede andığı esnaf zümreleri arasında kuklacılar, orta oyuncular, hokkabazlar, çengiler ve karagözcülerle birlikte “Esnaf-ı hoş-sohbet-i nediman-ı mukallidan” başlığı altında toplamıştır.

Şenliklerde, özel toplantılarda ve esnaf örgütleri tarafından düzenlenen “esnaf te-ferrücü” adı verilen eğlencelerde de kukla oynatılırdı. Bunlar Haydarpaşa, Kâğıthane, Beykoz, Küçüksu, Çırpıcı gibi mesire yerlerinde düzenlenirdi.

Türk kuklasının baş kişileri kurnaz ve hazırcevap olan İbiş ile varlıklı ihtiyardır. Kukla oyunları konularını Karagöz ve ortaoyunundaki konulardan, halk arasında yaygınlık kazanmış efsanelerden ve aşk hikâyelerinden almıştır.

Kukla 19. yy’dan itibaren önemini kaybetmeye başlamıştır. Cumhuriyet döneminde bu gerileyiş devam etmiş; Hadi Poyrazoğlu, Talat Dumanlı, Osman Çiçekoğlu, Nevzat Açıkgöz, Selim Başeğmez, kukla sanatını yaşatmaya çalışmışlardır. Bu sanatçılardan Talat Dumanlı uzun yıllar Gül-hane Parkı içindeki bir çay bahçesinde çocuklara kukla gösterisi yapmış ve bu sanatın yaşatılmasında etkili olmuştur. Bugün İhsan Dizdar ve M. Tahir İkiler kukla çalışmalarını sürdürmektedirler. Son yıllarda Kültür Bakanlığı ve Milletlerarası Kukla ve Gölge Oyunları Birliği (UMMA) Türkiye Milli Merkezi kuklanın yaşatılması için çaba harcamaktadır.
Kaynak: Mevlüt ÖZHAN- İstanbul Ansiklopedisi.
 
 
 
 

Daha Fazla Göster

ebilge

1983 Elazığ doğumluyum. Gazi Üniversitesi, Türk Halkbilimi ( 2008) mezunuyum. Kültürel Bellek sitesinin kurucusu, aynı zamanda tek içerik üreticisiyim. 2010 yılında yayın hayatına başlayan Web sitesinin öncelikli amacı; Kültürümüzün korunması, yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. İletişim kurmak isterseniz,serkan.gakko@gmail.com adresine eposta gönderebilirsiniz. Size en kısa sürede geri dönüş sağlamaya çalışacağım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı