Dersimiz

Orta Oyunu Nedir, Orta Oyunun Özellikleri

Orta Oyunu Nedir, Orta Oyunun Özellikleri Nelerdir, Orta Oyununda Meydanın Özellikleri
Geleneksel seyirlik oyunlarımızın şehirlerde oluşan ve gelişen türlerinden birisi de orta oyunudur. Orta oyunu dört bir yanı seyircilerle dolu bir meydanın ortasında, belli bir konu çerçevesinde fakat herhangi bir yazılı metne bağlı kalmadan, canlı oyuncular tarafından doğaçlama (irticalen/tulûat) olarak oynanan geleneksel seyirlik bir oyundur. Belli bir olay etrafında oluşturulan bu oyunun icrasında birden çok oyuncu rol alır. Orta oyunu müzik, dans, şarkı, taklit ve konuşmalardan oluşur. Oyunun eğlendiricilik bakımından esasını ?taklit?, ?mimik?, ve ?irtical? (doğaçlama) teşkil eder. Bu özelliğiyle, orta oyunu âdeta söz sanatları (özellikle de cinas) düellosuna dayanan bir şehir halk tiyatrosudur.
Orta oyunu kelimesi XIX. yüzyıl ortalarından itibaren kullanılmaktadır. Bundan hareketle orta oyununun bu tarihlerde ortaya çıktığını düşünenler olmuştur. Ancak hiçbir sanat türü birden bire ortaya çıkıp en son şeklini (form) almaz. Çoğunlukla, kültür ve sanat gelenekleri, yüzyıllar alan bir süreçte yayaş yavaş gelişir ve bütün kural ve biçimleri oluşarak klasikleşen forma (şekle) ulaşır. Daha önce karagözde de gördüğümüz gibi bir kültür geleneği değişik zamanlarda farklı adlandırmalara sahip olabilir. Bu nedenle, canlı oyuncularla yapılan sözlü kültür ortamı geleneksel seyirlik oyunu olgusundan hareketle orta oyununun geçmişini ortaya koymak daha doğru olacaktır. Nitekim, Osmanlı Devleti?nde XIV. yüzyılda Yıldırım Beyazıd devrinde sarayda çalgıcı, dansçı, şarkıcı takımlarının yanında taklitçi (mimus oyuncuları) olduğu kayıtlıdır. Ayrıca, eski devirlerden beri yazılı kaynaklarda yer alan ?çengi? kelimesiyle ifade edilen sadece ?çeng çalan, dansçı?lar değildir. Çengi olarak adlandırılan sanatçıların, aynı zamanda ?komedi oyuncusu? da oldukları bilinmektedir. Çengilerin yanısıra ?köçek? ve ?curcuna-baz? olarak adlandırılan sanatçıların da çok eski zamanlardan beri danstan başka taklitli oyunlar da ortaya koydukları bilinmektedir. Nitekim, XVII. yüzyılda Evliya Çelebi, döneminde yaşayan en meşhur 12 oyuncu topluluğunu anlatırken bunların oynadığı ?Haraççı taklidi?, ?Yuvacı taklidi?, ?Gümüş arayıcı taklidi?, ?Bahçe taklidi?, ?Bahçevan Gürcü taklidi?, ?Çingene taklidi?gibi oyunları saymaktadır. Bunlardan bazıları daha sonraki dönemlerde de orta oyunu ve karagözün oyun dağarcığında yer almaktadır. Orta oyunu geleneği, bu tür geleneksel kökler üzerinde gelişmiştir. Bu geleneksel köklerde yer alan canlı oyuncularla oyun icrası, karagöz, kukla, curcuna, meddah ve hokkabazlık gibi geleneksel sözlü oyun türlerinin karşılıklı iletişim ve etkileşimlerinin bir sonucu olarak orta oyunu meydana gelmiştir,
Orta oyunu kelimesi XIX. yüzyıldan beri kullanılmakla beraber bu geleneksel sanat dalına verilen tek ad değildir. ?Taklit Oyunu? da denilen orta oyunu yerine kullanılan adlardan biri de ortaya çıkıp gelişen anlamında ?Zuhurî?dh. Orta oyunu, oynandığı mekân bakımından ?Meydan Oyunu? ve bu oyunu oynayan takım veya oyuncu topluluğu anlamında da ?Kol Oyunu? olarak da adlandırılmıştır. ?Kol Oyunu? ifadesi aynı zamanda ?Komedya? anlamında da kullanılmıştır. XIX. yüzyıldan itibaren orta oyununda yer alan iki ?kol?un oyunun icrasındaki bazı nitelikleri ve bunlara bağlı anlatım tutumu veya icra tarzlarını da yansıttığı görülür:

  • a. Zuhurî Kolu Orta Oyunu: Orta oyununun daha resmî ve kibar bir türüdür. Zuhurî kolu orta oyunları sarayda padişahın doğum günü, tahta çıkışı ve benzeri resmî toplantılarda icra edilirdi.
  • b. Han Kolu Orta Oyunu: Orta oyunun daha az kibar bir anlatım tutumuyla meydanlarda halka gösterilen daha az resmî ve popüler biçimidir.

Oyuncuların meydana getirdikleri topluluklara ?kol? denilmesi Osmanlı Devleti?nde yaygındı. Osmanlı Devleti?nde oyuncu kolları esnaftan sayılırlardı. Ayrıca, esnaf loncaları da şenliklerde esnaf alayları şeklinde yer alırlardı. Dahası her esnaf loncası da bu tür etkinlilerde oyunlar çıkarırdı. Orta oyununda yer alan oyuncuların büyük bir çoğunluğu esnaflıktan yetişmedir. Bunlar hem asıl mesleklerini yaparlar hem de orta oyununda meydan alırlardı. Ancak geçimini tamamen orta oyunundan sağlayan başka bir iş yapmayan oyuncular da vardı. Her orta oyunu kolunun bir ?kolbaşı?sı vardı. Orta oyununun ?Pişekâr? veya ?Kavuklu? rolüne çıkan ustalarından biri kolbaşı olurdu. Orta oyunu kolları da kolbaşısının adıyla ?Ahmet Kolu?, ?Kapucuoğlu Osman Kolu?, ? Ali Ağa Kolu?, ?Hacı Bekçi Kolu? gibi anılırdı.
Orta oyununda, ?Pişekâr? ve ?Kavuklu? rolleri hep Türkler tarafından oynanmıştır. Bunun dışındaki rollerde Yahudi, Rum, Çingene gibi topluluklardan sanatçılar da oynamışlardır. Orta oyunu kollarında ?usta-çırak? temelli geleneksel eğitim verilirdi. Oyuncu olmak isteyen yetenekli gençler küçük yaşlarından itibaren bu kollara girip yetişirler ve kolbaşından ?pazat? denilen icazet (diploma) alarak kendi başlarına oyun oynamaya hak kazanırlardı. Orta oyunun icra töresine veya geleneğe aykırı hareket ederek kötü şakalar, açık-saçık konuşma yapanlar ve uygunsuz söz söyleyenlerin meydana çıkması kolbaşılar tarafından yasaklanabilirdi.

Orta Oyunu Meydanı

Orta oyunun oynandığı mekâna ?meydan? veya ?orta oyunu meydanı? adı verilir. Orta oyunu, bütün çevresi seyirci ile kaplanabilecek yumurta ya da daire şeklindeki üstü açık meydanlarda oynanırdı. Orta oyuncularının ?palanka? adını verdikleri ?meydan? herhangi bir yerde kolaylıkla kurulabilir. Geleneksel anlayışla yapılmış bir ?orta oyunu meydanı? şu bölümlerden oluşurdu:

  • 1. Sandık Odası (Pusat Odası): Oyuncuların kostümlerinin bulunduğu ve giyinip soyundukları çadır ya da perdeyle kapatılmış bir yer.
  • 2. Kapı: Oyuncuların meydana girip çıktıkları kısım.
  • 3. Çalgıcıların Yeri: Orta oyununda genellikle zurna ve çifte-nara gibi müzik aletlerini çalan müzisyenlerin oturduğu yer.
  • 4. Dükkan: Neredeyse bütün oyunlarda ?Pişekâr?ın yardımıyla bir işe başlayan ?Kavuklu?nun dükkan olarak kullandığı 70 cm yüksekliğinde iki kanatlı bir paravana.
  • 5. Meydan: Oyuncuların oynadığı yaklaşık 15×25 metrelik alan.
  • 6. Yenidünya: Oyuna göre ev, hamam gibi mekânlar olarak kullanılan yaklaşık 1,5 m yüksekliğinde tahtadan yapılmış 2-4 kanatlı kafes veya paravanadır. Yeni-dünya?nın içinde 2-3 tane iskemle vardır.
  • 7. Mevki: Erkek seyircilerin oturduğu bölümdür.
  • 8. Kafes: Kadın seyircilerin oturduğu bölümdür.
  • 9. Parmaklık: Çoğunlukla 1,5 m yüksekliğindeki kazıklara çekilen iplerle oluşturulan seyirci kısmı ile oyun meydanını birbirinden ayıran bölümdür.
  • Orta oyunun işlediği oyuna göre bu dekor unsurlarına karyola, koltuk, iskemle ve masa gibi eşyalar da eklenebilir.

Kaynak: Anadolu Ünv Yay. / Halk Edb Giriş

Daha Fazla Göster

ebilge

1983 Elazığ doğumluyum. Gazi Üniversitesi, Türk Halkbilimi ( 2008) mezunuyum. Kültürel Bellek sitesinin kurucusu, aynı zamanda tek içerik üreticisiyim. 2010 yılında yayın hayatına başlayan Web sitesinin öncelikli amacı; Kültürümüzün korunması, yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. İletişim kurmak isterseniz,serkan.gakko@gmail.com adresine eposta gönderebilirsiniz. Size en kısa sürede geri dönüş sağlamaya çalışacağım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Göz Atın
Kapalı
Kapalı