DerlemelerGeleneksel Meslekler

Osmaniye Kadirli’de Tesbihçilik

Osmaniye Kadirli’de Tesbihçilik, Kadirli İlçesinden Tesbih Yapımı İle İlgili Derlenen Bilgiler. Kadirli’de Tesbih Nasıl Yapılır? Hangi Malzemeler Kullanılır? Tesbihçilik Mesleğinin Yaşadığı Sorunlar 

  • Derleyen: Eda Şahin
  • Derleme yeri ve tarihi: Kadirli/Osmaniye, 2004
  • Kaynak kişi: Mehmet Yılmaz, 1957 Kadirli doğumlu, tesbih ustası.
  • Mesleği kaç yıldır yaptığı: 15-20 yıldır yapmaktadır.
  • Mesleği kimden öğrendiği: Şu anda ölmüş olan Öcal Bacılar adlı tesbih ustasından öğrenmiştir.

Tesbih üretimi Kadirli’de uzun yıllardır devam etmektedir. Bugün de tesbih üretimi el tornalarında halen devam etmektedir. Fakat el tornalarında tesbih üretimi artık eskisi kadar yaygın değildir. Bunun yerini fabrikasyon üretim almıştır. Geleneksel tesbih yapımını ise Kadirli’de devam ettiren üç dört kişi kalmıştır. Bunlar, ustalarından tesbih yapımını öğrendikten sonra kendi atölyelerini kurarak evlerin bir köşesinde bu mesleği devam ettirmektedirler.

Kadirli’de Tesbih Yapımında Kullanılan Hammadde ve Araçlar

Tesbihçilik basit araçlar kullanılarak yürütülen bir zanaat olup kullanılan başlıca hammaddeler ve araçlar şunlardır:

  • Kör Diken: Akdeniz’in iç bölgelerinde yetişen maki bitki örtüsünden olan kör diken dağlık bölgelerde, kayalıkların içinde yetişmektedir. Boyu bir-iki metre arasındadır. Her tarafı dikenlerle kaplı olduğu için kör diken denilmektedir. Bu ağacın en önemli özelliği, yapılan tesbihin çekildikçe parlamasıdır. Kör diken aslında nadir bir ağaç olmasına rağmen Kadirli ve civarında fazla bulunmasından dolayı hammaddesi ucuzdur. En çok tercih edilen ve tutulan hammaddedir.
  • Fiber: Tesbih üretiminde tercih edilen fiber ağacından elde edilmektedir. Sert olduğu için kırılma, çatlama yapmamaktadır. Bu yüzden hammadde olarak fiber de çok tercih edilmektedir. Ketenli (iplikli ağaçtan), ketensiz (ipliksiz ağaçtan) fiber olmak üzere iki çeşidi vardır.
  • Koka: Koka ağacının sert meyvesi tesbih yapımında kullanılmaktadır. Fiberden daha ağır ve daha serttir, bu yüzden de daha sağlamdır. Bunun hammaddesi zor bulunduğu için sipariş üzerine yapılmaktadır. Usta bu meyvenin şeklinden dolayı meyveyi özel olarak biçip, şekil vererek tesbih haline getirmektedir.
  • Indız (Andız): Kırsal kesimlerde, dağlık, yaylalık yerlerde yetişmektedir. Ağaç tohum verir, tohumlar toplanır, tohumun kabuğu alınır. Bu tohumlar hiçbir işlemden geçmeden tornaya bağlanarak tesbih boncuğu yapılır. Fazla işlemden geçmediği için yapılması kolaydır.
  • Boynuz: Keçi, manda, koç boynuzundan sipariş üzerine yapılmaktadır. Bu tesbihin yapımı bir veya iki gün sürmektedir. Diğer tesbihlerden farklı olarak boynuzun baş kısmı kesilir, içi dolu olan kısmı ise el tornasından geçirilerek tesbih boncuğu haline getirildikten sonra boncuklara delik açılır. Diğer ağaçlardan yapılan tesbihlere göre daha kıymetli ve yapımı zordur.
  • Zeytin Ağacı: Hammadde olarak zeytin ağacından elde edilen çıtalar kullanılmaktadır.
  • Zeytin Çekirdeği: Zeytin çekirdeği, boncuk haline getirildikten sonra delik açılarak tesbih yapılmaktadır.
  • Kiraz Ağacı: Hammadde olarak kiraz ağacından elde edilen çıtalar kullanılmaktadır.
  • Hava Çeliğinden Bıçak: Tesbih taneleri küp halinde tornaya takıldıktan sonra şekil vermekte kullanılan, çelikten yapılmış araçlardır. Yuvarlak tesbih bıçağı, oval tesbih bıçağı ve imame bıçağı gibi çeşitleri vardır.
  • Bıçkı: Biçilmiş çıtaların küp şeklinde kesilmesinde kullanılmaktadır.
  • Zımpara: Tesbih boncukları tornada şekil aldıktan sonra boncuğun fazlalık kısımlarının düzeltildiği, altı çelik üstü zımpara kağıdıyla kaplı ve tornaya bağlı olan araçtır.
  • Zımpara Mili: Tesbih boncuğunu düzeltmek için zımpara yapılırken boncuklar zımpara millerine takılarak düzeltilir. Bu araçlar çelikten yapılmıştır.
  • Tığı: Tesbih boncuğu yapıldıktan sonra ipe dizmek için delik açılan bir-bir buçuk milim eninde olan, çelikten yapılmış tornaya bağlı olan araçtır.
  • Torna: Tesbih boncuklarının şekil verilmesinde kullanılır.
  • Naylon İplik: Tesbih boncuklarının dizilmesinde kullanılır.

Tesbih Nasıl Yapılır? Tesbih Yapım Tekniği

Tesbih, hangi hammaddeden yapılacaksa bu madde çıtalar halinde doğranır. Küp haline getirilen küçük tahta parçalarına tığ adı verilen tornaya bağlı olan araçla delik açılır. Bu tahta parçaları delindikten sonra, tornaya takılarak hava çeliğinden yapılan özel bıçaklarla şekil verilmektedir.

Tesbih boncuğu yapıldıktan sonra, boncuklar zımpara miline takılarak tornaya bağlı olan zımpara ile düzeltilir. Aynı şekilde imame yaparken de aynı işlemler yapılır; fakat imame için kullanılan hammadde daha uzun kesilir ve şekil verilirken de imame bıçağı kullanılır.

Tesbih boncuklarının ve imamenin yapımı tamamlandıktan sonra naylon iplik (tesbih ipliği) makasla kesilerek boncuklar ipe dizilir. Tesbih tamamlandıktan sonra parlak görünmesi için makine yağı ile yağlanır. Bu tesbih boncuklarının yuvarlak, yumurta tipi (yağmur damlası), söbe (elips şeklinde), pul tesbih, oval boncuk olarak çeşitleri vardır.

Tesbihlerin Pazarlanması ve Kazanç Durumu

Bu işi yapan ustalar el emeği tesbihleri toptancılara ucuz fiyatlara satarken, bu tesbihleri alan kişiler ise üzerlerine kat kat kâr koyarak turizmin geliştiği yerlerde veya lüks mağazalarda satmaktadır.
Günümüzde daha çok üç devir tesbih (namaz tesbihi) satılmaktadır.

Tesbihlerin çoğu toptan satılırken koka ve boynuzdan yapılan tesbihler genellikle sipariş üzerine yapıldığı için toptan satışı pek yapılmamaktadır. Boynuzdan yapılan tesbihin işçiliği zor olduğu için fiyatı daha fazladır. Kokadan yapılan tesbihin yapımında kullanılan koka meyvesinin pahalı olması sebebiyle fiyatı da artmaktadır.
Tesbih ustası kazancından pek memnun olmayıp “yine de idare edecek kadar” olduğunu söylemektedir.

Tesbih Ustalarının Karşılaştıkları Sorunlar

Tesbihçilik, sabır ve el becerisi isteyen bir meslektir. Her ustanın elinde farklı şekiller alan tesbihler artık eskisi kadar rağbet görmemektedir. Zamanla bu meslek, ilginin başka mesleklere kaymasıyla günümüzde unutulmaya başlamıştır.

Tesbih yapımının azalması, uzun uğraş istemesine rağmen kazancının az olması ve eskisi kadar satılmamasındandır.

Tesbihçilik usta-çırak ilişkisi ile öğrenilen bir zanaattır, fakat bu meslek için eskisi kadar çırak bulunamamaktadır, bu da zanaatın yok olmasına sebep olmaktadır.

Osmaniye’nin Kadirli ilçesinde bundan yirmi, yirmi beş yıl önce çok fazla el tornası ile tesbih üretimi varken şu an el tornası ile tesbih üreten ustaların sayısı üç ya da dörttür. Diğer tesbihçiler ise otomatik torna adı verilen, fabrikasyon üretimi olan makinelerle çalışmaktadırlar.

Kadirli’de turizmin fazla gelişmemiş olması, tesbihçilik için kalfa-çırak bulunamaması, değişen hayat tarzıyla beraber erkeklerin artık eskisi kadar tesbih kullanmamaları, ham maddelerin ağaç, taş gibi maddeler yerine fabrikasyon üretim olan naylon tesbih boncuklarının kullanılması gibi nedenlerden dolayı ustaların hem sayısı, hem de kazançları düşmüştür.

Gazi Üniversitesi Türk Halkbilimi Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları  Türkiye’de 2004 Yılında Yaşayan Geleneksel Meslekler Kitabı, ( M. Öcal Oğuz, Emine Aydoğan, Nilgül Aytuzlar, Tuba Saltık Özkan

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir