Halk Bilimi

Osmanlı Devletinde Kumaş Sanatı

Osmanlı döneminde kumaşların kendine özgü isimleri vardı: Salaki, lahuraki, hüseyni, savai vb. 18.yy’da Batı ile ilişkiler gelişti. Padişah III. Selim, Fransa’dan uzman dokumacılar getirdi ve onları İstanbul Üsküdar’a yerleştirdi. Ortaya, daha sonra “Selimiye” adı verilen kumaşlar çıktı. Yanyana çiçekli bantlar halindeki bu dokuma tarzı bir yenilikti (Anonim, 2000: 7s).
Osmanlı kumaşlarında figür yoktur. Simetrik kompozisyonda geometrik ve nebatî motiflerle baklava şeması hakim olmuştur. Topkapı Sarayı’nda Osman Bey’e ait diye saklanmış bohça içinde kaftan bulunmuştur. Bunların zemini beyaz pamuk ipliğinden dokunmuş olup üzerinde koyu sarı renkte, yanlardan iki uzun yaprakla kavranmış iri bir nar motifi ve başka bir dolgu, başlıca dekoru teşkil etmektedir. Onbeşinci yüzyılda Bursa’da toplanan kumaş sanayii kuvvetli bir gelişme göstererek geniş ölçüde çeşitli kumaş ve kadifeler dokunmaya başlanmıştır. Bursa’nın kadife, çatma, kemha, benek, tafta cinsi kumaşları her yerde tanınmıştır.
Onbeşinci yy’dan kalmış olup eski teknik ve motifleri devam ettiren kaftanlar, çok ince bir işçilik gösterir. Çözgüler ipek, atkılar ipek ve pamuk karışımı ipliklerdendir, atkılarda ince gümüş teller de görülrü.
Fatih Sultan Mehmed’e ait kısa kollu bir kaftan çok ünlüdür. Zemini krem rengidir. Ortalarında geniş ve kırmızı bir dalga şekli, konturlarında kırmızı ve lâcivert çizgiler bulunan altın telle dokunmuş dört büyük bulut motifi büyük bir baklava meydana getiri. Bunun ortasında yine altın telle işlenmiş içiçe iki mührü-Süleyman, altında süslü bir vazo içinden çıkan, üstünde iki gül arasında iri bir lâle ile bunun içinden çıkan güller bulunmaktadır. Mührün ortası, etrafına radyal olarak lâle ve sümbüller sıralanmış bir rozetle doldurulmuştur.
Onaltıncı yy. başlarında kumaşların kalitesi bozulmaya başladığından, bunun önüne geçilmesi için 1502 tarihli “Kanunname-i İhtisab’ı Bursa” adıyla bir kanun çıkarılmıştır. Kanunun maddelerinde kumaşların tel sayısı, boyları, cinsleri inceden inceye ele alınıp eksiklikleri ve bozuklukları iyice belirtilmektedir.
Bursa’da eksik kumaş ve kadife yapan bin kadar tezgah bulunduğu ve şahitlik için yüz kadar ustanın geldiği de kanunda zikredilmektedir ki bu halı Bursa’da kumaş ve kadife sanatının ne kadar geniş ölçüde yayıldığını göstermeye kâfidir.
Yavuz Sultan Selim’in 1514 Çaldıran Seferindeki ganimet defterinde Tebriz’de Heşt-i-Bihişt Sarayı’ndan aldığı eşya arasında Bursa kumaşından yapılmış 91 elbise bulunduğu yazılıdır.
Topkapı Sarayı’nda 1582 tarihli hediye defterinde bir sünnet düğününde hediye edilen kumaşların cinseleri yazılmıştır. Bunlarda Serengi İstanbul, Kutnii Bağdat, Dibayi Şam, Seraseri İstanbul, Çatmai İstanbul, Beneki İstanbul, Şahi Beneki İstanbul, Beneki Bursa, Çatmai Bursa, Keminâyi Bursa, Kemhâyi Hasanpaşa, Kemhâyi Şam, Atlası Sakız, Beneki Amasya, Kutnii Şam, Serengi Bursa, Mukaddemi Şam, Mukaddemi Derviş Paşa, Mukaddemi Hasanpaşa, Kutnii Bursa adları okunmaktadır. Bundan Osmanlı İmparatorluğu’nun bir çok merkezinde çeşitli kumaşlar dokunduğu anlaşılmaktadır.
Seraser, Osmanlılarca en tanınmış ve makbul olan kumaştı. Altın ve gümüş telle dokunan bu kumaş, hil’atlerde kullanılırdı. Beş cins seraser olduğu kayıtlardan anlaşılmaktadır. Zerbaft, bazı motifleri altın telle dokunan kumaştır ki, altının kadife, müzehhep kemhâ gibi adlar da verilirdi. Istanbul dibası diye tanınan bir kumaş da vardı. Iyi cins atlas kumaşa diba denirdi. Ankara’da saf denilen bir kumaş dokunurdu ve çok rağbette idi. Soma ve Bergama’d bu cins kumaşlar yapılmakta idi. Soma ve Bergama’da kutni, alaca, kirpas denilen bezler dokunurdu.
Sultan Beyazit II’nin muhteşem kaftanı, 16. yy’ın ağır altınlı Kemha Kemha cinsinden çok renkli kumaşları hakkında bir fikir vermektedir. Krem rengi bir zemin üzerine uzun dal ve yapraklar arasına şakayık ve nar çiçeği motifleri, mavi, pembe, kırmızı, yeşil ipek ve altın telle altı renkli olarak dokunmuştur. (Aslanapa, 1984:361s).
Osmanlı padişahlarının giydikleri elbiseleri bohçalar halinde itina ile saklamak âdet olmuştu. Böylece üzerlerinde etiketleri ile Topkapı Sarayı’nda bulunan bu elbiseler dünyanın en zengin Türk kumaş ve kadife kolleksiyonu olmuştur. Diğer önemli koleksiyonlar; Londra, Edinburgh, Paris, Lyon ve Stockholm müzelerinde bulunmaktadır (Aslanapa, 1974:134s).
Onyedinci yy’a gelince, 1640 tarihli bir kanunnameden anlaşıldığına göre bu devirde en fazla ve çeşitli kumaş İstanbul’da yapılıyordu. Bursa, Halep, Şam, Menemen ve Sakız diğer öneml merkezlerdi.
Bu dönemde, altın ve gümüş telli kumaşların yapılması da iyice azalmış, bu yüzden zamanla renkler azalmış ve motifler değişmiştir. Motiflerin içi mavi ve beyaz küçük çiçeklerle canlandırılmıştır. Yine onyedinci yy’dan bir telli kemha, kırmızı renkli zemin üzerine karanfil haline gelmiş büyük bir yelpazeden ibaret motifler gösterir, bunların etrafı sivri ovallerle çevrilmiştir.
Onsekizinci yy’da kumaş ve kadifelerde bir bozulma ve gerileme göze çarpar. Bununla beraber Sultan Ahmet III. ve Sultan Mahmut I. zamanlarında çeşitli iyi cins kumaşlar ve kadifeler yapılmıştır. Sultan Ahmet III., gümüş sarfiyatını azaltmak için kumaşlarda gümüş tel kullanılmasını yasak etmiştir.
Bundan sonra yavaş yavaş sönmeye bşalayan Türk kumaş ve kadife sanatı ondokuzuncu yy’ın ilk yarısında düşük bir halde devam eder. 1855 yılında Paris sergisine gönderilmek üzere Üstküdar çatmalarıyla Selimiye kumaşlarının satın alındığı bir vesika yazılıdır. 1843’te Hereke’de ipekli kumaş üretmek üzere kurulan fabrikanın kumaşları, sarayların döşenmesinde kullanılmıştır.
Kumaşlar arasında sancaklar ve seferlerde kullanılan muhteşem Türk çadırları da ayrı bir yer tutar.
Türk kumaşlarında kırmızı rengin hakim olduğu görülür. Parlak kırmızı eskiden beri millî renk olmuştur.
Yükseliş devrinde Türk kumaşları bütün Avrupa’da tanınmış, İsveç’e kadar yayılmıştır. Moskova Kremlin Müzesi silâh sarayında rahipler için hazırlanmış eski Türk kumaşından 7 adet ağır kemha kaftan görülmektedir (Aslanapa, 1984:362s).
[toggle title=”Yazının Kaynağı”]
KAYNAKÇA ANONİM Türkiye Rehberi, Türkiye Turing ve Otomobil 1990 Kurumu Yayınları, İstanbul ANONİM İslam Sanatında Türkler, Yapı Kredi Yayınları, 1976 İstanbul ANONİM Hürriyet Pazar, İstanbul 2000 ARSEVEN, Celal Esat Türk Sanatı, Cem Yayınevi, İstanbul 1984 ASLANAPA, Oktay Türk ve İslam Sanatı, İnkılap ve Anka Kitabevleri, 1974 İstanbul ASLANAPA, Oktay Türk Sanatı, Remzi Kitabevi, İstanbul 1984 ASLANAPA, Oktay Yüzyıllar Boyunca Türk Sanatı, Milli Eğitim 1977 Bakanlığı Yayınları, Ankara ASLANAPA, Oktay Türk Halı Sanatının Bin Yılı, Eren Yayınları, İstanbul 1987 BAKIRER, Ömür Türkiye’de Sanatının Bugünü ve Yarını, Hacettepe 1985 Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları, Ankara  Türk İşleme Sanatı Tarihi, Gazi Üniversitesi Yayınları, Ankara Erken Devir Türk Sanatının ABC’si, Kabalcı Yayınevi, İstanbul Anadolu Selçuklu Mimarisinde Süsleme ve El Sanatları, Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara Antalya IV. Selçuklu Semineri Bildirileri, Antalya Valiliği Yayınları, Antalya Türkiye’de Sanatının Bugünü ve Yarını, Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları Sanata Giriş, Bilim ve Teknik Yayınevi, İstanbul Türk Çini Sanatı, Yapı Kredi Bankası Yayınları, İstanbul Anadolu Selçuklu Mimarisinde Süsleme ve El Sanatları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara Beylikler Devri Sanatı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara Dünden Bugüne Konya’nın Kültür Birikimi, Selçuk Üniversitesi Basımevi, Konya Osmanlı Sanatı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara Türk Halı Sanatı, Türk İş Bankası Yayınları, Ankara 17. Yüzyıl Osmanlı Kültür ve Sanatı, Sanat Tarihi Derneği Yayınları, İstanbul
[/toggle]

Daha Fazla Göster

ebilge

1983 Elazığ doğumluyum. Gazi Üniversitesi, Türk Halkbilimi ( 2008) mezunuyum. Kültürel Bellek sitesinin kurucusu, aynı zamanda tek içerik üreticisiyim. 2010 yılında yayın hayatına başlayan Web sitesinin öncelikli amacı; Kültürümüzün korunması, yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. İletişim kurmak isterseniz,serkan.gakko@gmail.com adresine eposta gönderebilirsiniz. Size en kısa sürede geri dönüş sağlamaya çalışacağım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı