Genel KültürTarih

Türk Hamam Kültürü

Türklerdeki hamam kültürü hakkında bilgi.

Türklerde Hamam Kültürü ve Hamamların Özellikleri Hakkında Bilgi

Halkın yıkanması, dinlenmesi için yapılmış olan, özel bir tasarımı ve ısıtma sistemi bulunan yapılardır. Hamam, Türk-İslâm şehirlerinin önemli sosyal yapılarından birisidir. Toplumumuzun gelenekleri ve İslâm dininin hükümleri temizliği ön planda tutmaktadır. Bunun için şehirlerde, kasaba ve köylerde hamamlar yapılmıştır. Türk toplumunun zengin bir hamam kültürü vardır. Özellikle hanımlar hamamlara topluca giderler. Düğünler sırasında gelin hamamı, güvey hamamı törenleri yapılırdı. Hamamda yenilir, içilir, eğlenceler düzenlenirdi.
Bilindiği gibi, antik mimaride Roma devrinde çok büyük hamam yapıları inşa edilmiştir. Hamam mimarisi, Bizans devrinde de devam etmiştir.

Türklerde ilk hamam yapıları Büyük Selçuklu devrine aittir. Selçuklu ordusunun hamam çadırları kullandığını tarihî kaynaklar belirtir. Anadolu’daki  Selçuklu hamamlarının büyük bir kısmı günümüze gelmiştir. Hamamlar bulundukları yerlere ve kullanım amaçlarına, büyüklüklerine göre çeşitlere ayrılmaktadır. Kasaba ve köylerde tekli hamamlar, şehirlerde, çarşılarda ise, daha fazla insanın yıkanacağı çifte hamamlar inşa edilmiştir.

Osmanlı döneminde hamam mimarisi gelişmiş, plan ve mimarî özellikler bakımından yenilikler ortaya çıkmıştır.

Bir Türk hamamı şu bölümlerden meydana gelir:

Soyunmalık (camekan), soğukluk, sıcaklık, su deposu ve külhan, Soyunmalık hamamın en geniş mekanlarından biridir. Ortasında fıskiyeli havuz(şadırvan) bulunur. Yanlarda soyunma sekileri vardır. Bazı Osmanlı hamamlarında sekilerin üzerinde bir merdivenle çıkılan fevkanî soyunma odaları da bulunur. Bu kısmın aydınlatılması yanlardaki pencereler ve kubbede yer alan aydınlık fenerinden sağlanmıştır. Bunun için halk buraya camekan adını vermiştir:
A gülüm seni camekanda görmüşler
Saçlarını sırma sırma örmüşler
(Sivas Türküsü)

Soğukluk : Yıkanılmayan, dinlenilen ve havlu değiştirilen bölümdür. Selçuklu hamamlarında so-yunmalık ile soğukluk arasında aralık denen küçük bir geçit mekanı vardır. Soğukluğa hela ve traşlık kısımları da açılır. Bazı sıcak bölgelerde bu kısımda yıkanmak için kumalar da bulunur. Bunun için buraya bazı yerlerde ılıklık da denir. Bazı hamamlarda soğuklukla sıcaklık arasında ayrıca ılıklık bölümü vardır. Örtüsü kubbe veya tonozdur. Bu mekan ışık gözleri ile aydınlatılmıştır.

Sıcaklık : Hamamın yıkanılan en geniş mekanıdır. Bu bölümün ana unsurları kubbeli yıkanma hücreleri (havletler), eyvanlar, orta kısımdaki yüksek göbek taşı dır. Sıcaklık bölümün tasarımı hamamın plan tipini ortaya koyar. Genellikle sıcaklık merkezi kubbenin etrafında aksiyal ve radyal bir düzende tertiplenmiş eyvanlar, köşelerde müstakil hücreler ve ortadaki göbek taşı şemasına göre düzenlenmiştir. Eyvanlar ve hücrelerin kenarlarında oturma ve yatmak için sekiler ve yıkanmak için kurna taşları bulunur. Bu bölümün örtüsü de kubbe ve tonozlardan meydana gelmekte ve bu örtü elemanları üzerindeki ışık gözleri ile aydınlatılmaktadır.
Su deposu ve külhan sıcaklığın arkasında yer alan tonozlu, ince uzun bir mekandır. Sıcaklıktan bir pencere yardımı ile burada ki su kontrol edilir. Külhan üzerindeki su kazanını ısıtır. Buradan çıkan su buharı ve sıcak hava duvarlar içindeki pişmiş toprak borularla hamam içinde dolaşır, yapının ısınmasını sağlar.

Anadolu Selçuklu hamamları Prof. Dr. Yılmaz Önge tarafından araştırılmış ve üç plan tipi belirlenmiştir:

  • 1. Radyal-dairevi sıcaklıklı olanlar (Kayseri Külük, Kastamonu Vakıf Hamamı gibi)
  • 2. Haçvari dört eyvanlı tip (Ani, Divriği Bekir Çavuş. Konya Sahip Ata, Kayseri Hunat Hatun hamamları gibi)
  • 3 . Münferit tipler: Küçük hamamlardır. (Alanya Kale-Ağzıkara han hamamları gibi).

Osmanlı devri hamamlarının tipolojisi de Prof Dr. Semeni Eyice tarafından yapılmıştır:

  • 1. Haçvari dört eyvanlı tip (İstanbul Beyazıt, Edirne kapısı. .Murat Paşa hamamları)
  • 2. Yıldızvari Sıcaklıklı tip (Bursa Eski Kaplıca, Edirne Sokullu hamamları gibi).
  • 3. Kare bir sıcaklık etrafında sıralanan halvet hücreli tip (Bursa Şengül Hamamı).
  • 4. Çok kubbeli sıcaklıklı tip.
  • 5. Ortası kubbeli. enine sıcaklıklı ve çifte halvetli tip.
  • 6. Soğukluk-sıcaklık ve halvet eş odalar halinde olan tip.

Osmanlı döneminde şehirlerimiz hamam yapıları ile donatılmıştır. Özellikle İstanbul, Bursa, Edirne gibi şehirlerimizde Osmanlı Sultanları büyük ve çifte hamamlar yaptırmıştır. Klasik devirde en güzel hamamları ünlü Türk mimarı Koca Sinan yapmış ve hamam mimarisine birçok yenilikler getirmiştir. Yaptığı önemli hamamlardan bazıları şunlardır: İstanbul Edirnekapı Mihriman Sultan, İstanbul, Zeyrek Hayrettin Paşa, İstanbul Ayasofya Haseki Hürrem Sultan, İstanbul, Süleymaniye, İstanbul Azapkapı Sokullu Mehmet Paşa; İzmit Hüsrev Kethüda, Payas Sokullu Mehmet Paşa, Lüleburgaz Sokullu Mehmet Paşa, Edirne Sokullu Mehmet Paşa hamamı.
Hamamlar sadece fonksiyonlarından dolayı değil, aynı zamanda adet ve geleneklerimiz, kültür tarihimiz bakımından da önemli yapılardır. Toplumumuzda gelişen teknoloji ve yeni hayat tarzı hamamların kullanımını azaltmıştır. Kültür, sanat ve mimarlık tarihi bakımından eşsiz eserler olan hamamlar müşterisiz kalınca terk ediliyor ve sonunda yıkılıp yok oluyorlar.

Kaynak: Türk Aile Ansiklopedisi, Haşim Karpuz

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir