Nedir

Yanıltmacalar Hakkında Bilgi

YANILTMACAIAR

Anonim halk edebiyatı ürünlerindendir. Sınıflamada genellikle masal, oyun ve tören tekerlemelerinden sonra yer alır ve tekerlemelerin bir dalı olarak kabul edilir. Yanıltmacalar daha çok kelime oyunlarıyla örülü olarak ortaya konulur. Bunda da, arka arkaya söylenilmeleri oldukça zor ve çıkış noktaları farklı olan seslere yer veren kelimelerin rolü vardır. Bazılarında, hızlı söylemeden kaynaklanan ikinci bir anlam daha ortaya çıkar. Bu yeni anlamın müstehcen veya gülünç olabileceği de unutulmamalıdır. Bu durumda söyleyen kişinin beceriksizliği ortaya çıkacak ve kendisi küçük düşmese bile gülünç olacaktır. İçlerinde cinaslı diyebileceklerimiz de vardır. Olumsuzluk ekinin getirilmesiyle söylenilmesi daha da zorlaştırılan tekerlemeler de oldukça fazladır.

Yanıltmacaların büyük bir bölümü bütün Türkiye’de ortak olup belirli bir yere bağlanamaz; hattâ içinde yer adı geçenlerin bile başka yerlere bağlanması daha doğru olacaktır.

Pertev Naili Boratav bu tür sözleri, oyunlar ve törenlerle ilgili olmayan, sadece söz cambazlığı özelliği taşıyan tekerlemeler olarak adlandırır. Bir bölümü sadece seslerle ilgili olmakla birlikte bir olayı hikâye edenleri de vardır.

Yanıltmacaların güzel örnekleri oldukça fazladır; örnekleriyle verilmeye çalışılan aşağıdaki alt dallar, daha da artırılabilir.

1. Belli ünlü veya ünsüzlerle kurulanlar:

a) “a” ve “ı” ünlüleri ile “k” ve “r” ünsüzlerine bağlı olanlar: “Kırk kartal, kırkının da kanadı kırık kartal; kırkı kalkar, kırkı konar”.

b) “e” ünlüsü ile “k” ve “ş” ünsüzlerine bağlı olanlar: “Keşkekçinin keşkeklen-miş keşkek kepçesi”.

c) “ş” ünlüsüne bağlı, “s” ve “z” ünlü-leriyle desteklenenler: “Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi; ortada şeyhislam paşası”.

2. Olumsuzluk ekiyle kurulanlar: “İbişle Memiş mahkemeye gitmiş, bilmem mahkemeleşmişler mi, bilmem mafıkemeleş-memişler mi”. “Şu yamayı şu köseleye yamamak mı, yoksa yamamamak mı?”

3. Yer adlarıyla ilgili olanlar: “Çatalca’da topal çoban çatal yapar, çatal satar”. “Aksaray’da akarçeşme aksa raylar bozulur”.

4. İki ayrı şekilde okunabilenler: “Yağmur yağarsa raylar ıslanır – Yağmur yağar saraylar ıslanır”. “Saç sakal kar sanki – Saç-sa kalkar sanki”. “Bu bankaya eski veznedar gelecek – Bu bankaya eski vezne dar gelecek”. “Şapka fesin yanında – Şap kafesin yanında”. “Ben bu kumu avuçla-mam, o kumu atarım – Okumu atarım”.

5. Bir olayı hikâye edenler: “Erkek kel kör kirpi dişi kel kör kirpiye demiş ki: ‘Sen benim tarlama girme!’ Dişi kel kör kirpi erkek kel kör kkpiye demiş ki ‘Sen de benim tarlama girme’. Erkek kel kör kirpi ile dişi kel kör kirpi arasında kavga çıkmış. Erkek kel kör kirpi, dişi kel kör kirpiyi öldürmüş”. “Kürkü yırtık kel kör erkek tilkinin kürkünü, kürkü yırtık kel kör dişi tilkinin kürküne eklemişler”.

6. Bölgelere has kelimeler de yanıltmacalarda birer şaşırtmaca unsuru olarak görülebilir. Söylenişte özellikle bunlara dikkat edilmelidir. Örneğin “Köprünün altında serçecikler serkişirler (toplanırlar), silki-şirler; su içinde sevişirler”. “Şu tarlaya ekk kükür ektim, ekir kükür içlendi; sıpa içinde dişlendi. Ya sıpacı sıpanı sıp, ya sıpanı sıparım”.

7. Hızlı okunması halinde ikinci bir anlama gelecek şekilde olanlar: “Deniz kenarında ne güzel, un gibi, ince kum; (hızlıca) bu kumu avuçlarım, bu kumu avuçlarım”.

SAİM SAKAOĞLU
 
 
 

Daha Fazla Göster

ebilge

1983 Elazığ doğumluyum. Gazi Üniversitesi, Türk Halkbilimi ( 2008) mezunuyum. Kültürel Bellek sitesinin kurucusu, aynı zamanda tek içerik üreticisiyim. 2010 yılında yayın hayatına başlayan Web sitesinin öncelikli amacı; Kültürümüzün korunması, yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. İletişim kurmak isterseniz,serkan.gakko@gmail.com adresine eposta gönderebilirsiniz. Size en kısa sürede geri dönüş sağlamaya çalışacağım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı