Kültür

Yapı malzemeleri, Taş Binalar, Bina Tipleri

Önce biz binalarımızı daha sonra, onlar bizi şekillendirmiştir.” SIR VVINSTON CHURCHILL (1874-1965)
Bilinen en eski ikamet yeri, tarih öncesi devirde insanların çevreden kendilerini korumak için yaratıcı zekalarını kullanarak oluşturdukları ve üzerlerinde bugünkü pencerelere benzer delikler açarak çevreyi kolaçan ettikleri mağaralar olup, yaklaşık 80.000 yıllık bir tarihe sahiptir. Avrupa’nın çeşitli bölgelerinde arkeologlar tarafından yapılan kazılar sonucu, M.Ö. 12000 yılı civarında yüvarlak taşlardan yapılmış sığınaklar ortaya çıkmış, ilk çağın sonlarına kadar avlanarak geçinen insanların kendilerine barınak olarak buraları kullandıkları, büyük kayaları, geniş tahta kalaslarla destekleyerek çatısına hayvan postları serdikleri anlaşılmıştır.
Bilinen anlamda ilk ev, 10.000 yıllık bir geçmişe sahip olup Northumberland yakınlarındaki Hovvİck kasabasında İngiltere’de, bulunmuş olup, arkeologlar, kilden yapılmış taşların arasına fırınlanmış fındık kabukları yerleştirilerek, yapının kuv¬vetlendirdiğini ortaya çıkartmışlardır. Hovvick’teki bu evden yola çıkarak yapılan kazılar sonucunda, aslında ondan daha önce M.Ö. 2000 ile 1500 yılları arasında Britanya’nın Orkneys bölgesindeki Sjara Brae’de tarihin en eski ikamet yeri ortaya çıkartılmıştır. Zamanla terk edilmiş olan S kara Brae, birbirine ince yollarla bağlı yedi-taş kulübeden oluşmaktadır.
YAPI MALZEMELERİ
Eski yapılarda kullanılan malzemelere bakıldığında, her zaman dayanıklılığın ön planda olduğu anlaşılmaktadır. Bu doğrultuda hem sağlam hem de soğuk geçirmez özellikleri dolayısıyla ilkin kullanılan ağaç yaprakları, dalları ve hayvan derileri, zamanla yerini kereste, taş ve pişirilmiş kile bırakmaktadır. Daha sonra briket, tuğla, beton gibi sentetik malzemelerin yanı sıra çelik, kireçten yapılmış sıva harcı kullanılmıştır.
Briket
“Mimari iki tuğlayı dikkatlice yerleştirmekle başlamıştır” MILES VAN DER ROHE (1886-1969)
Briket insanoğlunun, ilk kullandığı yapı malzemesidir. Bu bağlamda yaklaşık 6000 yıllık bir geçmişe sahip olan briketin ilk kez Babil’de kullanıldığı ortaya çıkmıştır. Ateş yakmak için bölgede yeterince kereste bulunmadığından, Tigris ve Euphra-tes (Dicle ve Fırat) nehirlerinden çıkarttıkları kili şekillendirip, bölgede çok etkili olan güneşte kurutup briket ürettikleri ortaya çıkmıştır.
İlk fırında kurutulmuş briket, günümüzden tam 5000 yıl önce Mezopotamya’da yine Babilliler tarafından kullanılmıştır. Kereste ithal etmek çok pahalıya mal olduğu için, ilkin güneşte kuruttukları briketleri, daha sonra kilden yaptıkları fırınlar içinde kurutmuşlar ve bunları yapı malzemesinin yanı sıra kaldırım yapmakta da kullanmışlardır. Bu doğrultuda briketten yapılmış birçok örneğin arasında, tapınak ve piramide benzeyip basamaklı tapınak anlamına gelen ziguratlar inşa edilmiştir.
Babil, M.Ö. ilk bin yılın başından ikinci bin yılın başına kadar güney Mezopotamya’nın başkenti olmasının yanı sıra M.Ö. yedinci yüzyılda hüküm süren Chaldean imparatorluğunun da başkenti konumunda olmuştur. Bu nedenle üzerinde çok verim¬li topraklar olması nedeniyle uzun yıllar medeniyetlerin beşiği olmuştur. Babil, M.Ö. 331 yılında Büyük İskender tarafından fethedilmiştir.
Beton
Modern binalarda çimentonun suyla karıştırılıp kalıba dökülmesiyle oluşturulan beton yapı malzemesini, eski dönemlerde çimento yerine deniz kumunu suyla karıştırıp, içine pekişmesi için çakıl taşlan ilave ederek kuvvetlendirmişler, sıva malzeme¬si olarak ise kireci suyla karıştırmışlardır. Sonuçta ortaya bir tür beton çıkmıştır.
İlk alçı ve kireç taşı M.Ö. 2500 yılında Mısırlılar tarafından, piramitleri yaparken kullanılmış olup, daha sonra bundan esinlenerek taş blokları birbirine yapıştırmak aralarındaki boşlukları kapatıp bir seviyeye getirmek için baş yapı malzemesi haline gelmiştir. Nil deltasından elde ettikleri oldukça fazla miktardaki alçı taşını Giza platosu üzerine yayarak içine kireç taşı da katan Mısırlılar, bunları piramitlerin inşasında kullanmışlardır. Bölgedeki kereste kıtlığından dolayı ateşte pişirilmiş briket yerine, kireç ve alçı taşını kıvama getirmek için yeterli olan güneş ısısı işlerini kolaylaştırmış, böylece binaların yapımında ideal malzeme haline gelmiştir. Ayrıca alçı çok hafif bir madde olduğu için, kurumaya bırakılan alçıdan yapılmış blokların sadece yüzde 50 oranında bir güç sarf ederek yeni yapılanlarla yer değiştirilmesini kolaylıkla mümkün olmaktaydı.
İlk çimentosuz beton Romalılar tarafından yapılmış olup, kireç, volkanik krater taşı ve çakıl taşının karışımıyla elde edilmiştir. Romalı mimar Vitrivius’un M.Ö. 20 yılındaki kayıtlarına göre, Romalıların elde ettikleri bu beton türü çok dayanıklı bir malzemedir, daha sonra özellikle rutubet tutmaması nedeniyle modern zamanların en tercih edilen yapı tekniği haline gelmiştir. Bu teknik yapının zamanla zayıflamasına neden olan fazla suyu önleyici özellik taşımaktadır. Romalılar bu teknikle Roma’daki 2000 yıllık ünlü Pantheon katedralini yapmışlardır.
İlk kum, kireç ve çimento ile yapılmış beton bina 1779 yılında Amerikalı Bry Higgins tarafından denenmiş olup, bilindiği üzere en sağlam yapı tekniğidir ve özellikle binaların iç duvarlarının inşası ve dekorasyonunda kullanılmaktadır. Ancak Higgins’ten önce birçok medeniyet tarafından genellikle duvarlarını dekore etmek üzere kullanılmış olduğu, sonradan ortaya çıkmıştır.
Betonarme
ilkin 1823-1906 yılları arasında yaşamış Parisli bahçıvan Joseph Monier tarafından 1849 yılında keşfedilen betonarme bina, çelikten yapılmış rotlar üzerine ıslak çimento dökülerek oluşturulan sert ve oldukça dayanıklı zeminin üzerine kat çıkılarak inşa edilmiştir. Rotları iyice birbirine sıkıştıran çimento, böylece üzerine çıkılan katlarının, herhangi bir sarsıntıya ya da yüksek gerilime karşı daha dayanıklı ve kalıcı olmasını sağlamıştır. Monier bu icadıyla 1867 yılında Paris’te düzenlenen bir tanıtımda ödüle layık görülmüştür.
İlk beton cadde 1891 yılında Amerika Birleşik Devletlerinin Ohio eyaletinde Bellefontaine’de yapılmış olup, bugün hâlâ kullanılmaktadır.
İlk beton baraj, 1936 yılında iki adet olarak Amerika’da yapılmış olup, itki Nevada, Arizona sınırındaki Colorado nehri üzerinde inşa edilen Hoover Barajı, ikincisi ise Washington eya¬letindeki Columbiya nehri üzerinde inşa edilen Grand Coule Barajıdır.
Asbest
Yanmaz bez olarak da bilinen Magnezyum silikat içerikli asbest, 2000 yıldan fazla zamandır binaların çatılarında yalıtım malzemesi olarak kullanılan bir maddedir. Ancak eski Mısırlılar onu mumyalama bezi olarak kullanırlarken, eski Yunanlılar gaz lambası fitili olarak kullanmışlar, eski Romalıların ise genellikle ondan ürettikleri yemek peçetelerini, yemek bittiğinde temiz-lenmeleri için ateşin içine attıkları ortaya çıkmıştır. Ancak M.S. 23-79 yılları arasında yaşamış olan Romalı tarihçi Büyük Pliny, Romalıların asbest işinde çalıştırdığı kölelerin çoğunun ciğerlerinden hastalandıklarını yazmıştır.
İlk asbest 1800 yılmda çatı yalıtım malzemesi olarak kul¬lanıldığında devrim yaratmıştır. Ancak özellikle 1917 ve 1918 yıllarında çok sayıda asbest işçisinin genç yaşta ölümüne neden olmuş ve ilkin 1924 yılında onların akciğer kanseri olduğu anlaşılmıştır.
Cam
Aslında yapı malzemesi olmayıp, genellikle dekorasyon için kullanılır. Bir tür kristal kesme taş olan obsidyenin ilkin taş devri insanı tarafından kullanıldığına bakılacak olursa, cam ilk kez onlar tarafından kullanılmıştır. Ancak M.S. 23-79 yılları arasında yaşamış Büyük Pliny’e göre, M.Ö. 669-626 yılları arasında hüküm sürmüş Asur kralı Ashurbanipal’in yaptırmış olduğu kütüphanede bulunan taş baskılar, cam üretilmesi konusunda ilk talimatın M.Ö. 5000 yılında verilmiş olduğunu ve ilk kez Suriye’de üretildiğini göstermektedir, onu ilk keşfedenler ise Finikeli tüccarlardır.
İlk pencere camı Romalılar tarafından kullanılmıştır. Ancak sadece belli başlı binalarda kullanılmak üzere az sayıda ürettikleri camın kalitesine bakıldığında, yeterince dayanıklı olmayıp, aynı zamanda optik özellikler de taşımadığı için Romalıların kaliteli cam üretme konusunda yüzeysel bir başarı gösterdikleri söylenebilir, ama bu kalitesiz üretime rağmen, sadece zenginle¬re ait villalar ve kamu binalarında kullandıkları pencere camları, yapının içini aydınlatma konusunda amacına ulaşmıştır. M.S 240-320 yılları arasında yaşamış Romalı yazar Lactantius, ilk kaliteli anlamda dayanıklı camın kilise pencerelerinde kullanıldığından söz ederken, renkli camların ilkin M.Ö. 2600 yılları civarında kullanıldığını ve ilkin yeşil renkte olanlarının Babil’de Eshunna’da görüldüğünü ileri sürmektedir. Yekpare pencere camları ise, ilkin on birinci yüzyılda Almanya’da üretilmiş olup, bunların yanlarına küçük kanatlar ilave edilerek günümüzde kullanılan pencere camları ortaya çıkmıştır. Takip eden yüzyıllar boyu giderek bu yönde geliştirilip lüks bir aksesuvar haline dönüştürülen cam, on üçüncü yüzyılın sonuna dek, sadece saray ve kiliselerin pencerelerinde kullanılmıştır.
İlk dört kanatlı pencere camları 1905 yılında Belçika’da üretilmiştir. Bu doğrultuda kırık cam parçalarını geniş kazanlarda eriterek kalıba dökmüşler, iyice donduktan sonra eşit ölçülerde kesmişlerdir, ancak üzerlerini tek tek parlatarak pürüzsüz bir yüzey elde etmeye çalışmışlar, 1914 yılında ise bunların ilk kez seri üretimini gerçekleştirmişlerdir.
İlk pürüzsüz yüzeye sahip cam, 1959 yılında Lancashire’ta Pilkington’lu St Helen Kardeşler tarafından üretilmiştir. Bunun için onları birkaç kez eritip dondurarak sonunda pürüzsüz bir yüzey elde etmişlerdir. Ancak sert ve serin bir malzeme olduğu anlaşılan camın, koruyucu özellik taşımasının yanı sıra, yeterince dayanıklı olmadığının keşfedilmesi üzerine, bunları en kalından en inceye doğru farklı kalınlıklarda üretmişler ve daha ziyade soğuğun.girmesini önlemek amacıyla yapıların üst kısımlarındaki’pencerelerde kalın olanlarını tercih etmişlerdir. Bunun en tipik örneğini eski binaların üst katlarında görmek mümkün¬dür. Cam kalınlığı yukarıdan aşağıya doğru, tedricî olarak azal¬maktadır. Ancak bilindiği üzere, sonraki yıllarda kırılmaz ve her türlü dış etkiye karşı dayanıklı camlar üretilmiştir.
TAŞ BİNALAR
İlk taş binalar, çatıları hayvan derisi, postu ve ağaç dallarıyla örtülmüş olan barınakların yan duvarlarını oluşturmak için düzgün kesilmemiş gayri muntazam taşların üst üste dizilmesiyle oluşturulmuştur. Arkeologlara göre ilk dayanıklı taş yapılar ise, M.Ö. 4000 yılları civarında güney İtalya’nın Calabria bölgesinde görülmüş, sonra giderek tüm Avrupa’ya yayılmıştır.
Taş yapılar
İlk taş yapılar M.Ö. 3100 yılında yan yana sıralanmış üçlü ya da dörtlü taş yığınları alarak görülmektedir. Üst üste dizilmiş taşlardan yapılmış bu yığınlar şekilsiz sütunlardan oluşmakta ve aralan kalın kütüklerle desteklenmektedir. İlkin M.Ö. 2500 yılında Güney Gal bölgesi Pembroke’ta Prescelli Dağları eteklerindeki Avon nehri civarında yaklaşık 250 kilometrelik bir alanda görülen bu taş yapılar, M.Ö. 2300 yılına kadar oldukça yaygınlaşmış ve bu tarihten itibaren onlara kum taşlarından yapılmış ilaveler söz konusu olmuştur. Bu doğrultuda Giant Sarsen tipi olarak kabul edilen ve Malborough Dovvns’tan itibaren yaklaşık 20 kilometrelik bir alanda taş yapıların özellikle yukarı kısımlarında pencere olarak kullanılmak üzere açılmış deliklerin bulunduğu ve kenarlarının kumtaşlarından örüldüğü görülmektedir.
Piramitler
Taşların ilk kez muntazam olarak kesilmesi eski Mısırlılar tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu doğrultuda dünyadaki en önemli eserlerden biri olarak bilinen piramitleri yapmışlar, ancak bun-lan sıradan halkın ikâmet etmesi için değil, yalnızca içinde mezarları da bulunan ülke yö.neticileri firavunların sarayı ve mezarı olarak kullanılmak amacıyla inşa etmişlerdir.
İlk Mısır piramidi M.Ö. 2630 yılında Sakra’da inşa edilmiş olup, M.Ö. 2687-2668 yılları arasında hüküm sürmüş ilk firavun Zoser için yapılmıştır. Basamaklı olarak da bilinen piramidin bu adı almasının nedeni, duvarlarında zeminden en tepeye kadar devam eden basamakların bulunmasıdır. Bu doğrultuda M.Ö. 2667-2648 yılları arasında hüküm sürmüş eski Mısır’ın en tanınmış mimarlarından biri olduğu bilinen Imhotep, sıradan biri olarak doğmuş olup, bu buluşu ve yeteneğinden dolayı önemli bir şahsiyet durumuna yükselmiştir. Ölümünden iki bin yıl sonra, M.Ö. 550 yılında Mısır, Persliler tarafından fethedildiğinde, Memphis’te şifa dağıtıcı ve sağlık tanrısı olarak anılmaya başlanmış olup, sıradan halkın içinden çıkan tek tanrı konumunda halen Mısır halkı tarafından büyük saygı görmektedir.
BİNA TİPLERİ
Saraylar
İlk saray Roma’da imparatorların evi olarak kullandıkları ve genellikle soyluların yaşadığı Palatine tepesinde inşa edilmiştir. Bu doğrultuda ülke yöneticilerinin ve zenginlerin yaşadığı binaların diğerlerinden farklı olarak daha sağlam ve korumalı olarak inşa edilmesine karar verilerek sonraki yıllarda şatolar inşa edilmiştir.
İlk saray M.Ö. 1504-1450 yılları arasında hüküm sürmüş Mısır kralı IN’üncü Tutmosis için Teb şehrinde inşa edilmiştir. Eski Teb şehri, bugünkü adıyla Luxor olup, Kahire’nin yaklaşık 400 mil uzağında yer almaktadır.
Şatolar
Genellikle ortaçağda savaşlar sırasında kale amaçlı garnizon olarak inşa edilmiş olan şatolar, oldukça muhkem taş duvarlarının arkasına gizlenip düşmanı gözetleyen askerleriyle krala bağlılığını kanıtlamış bölge lordları ile zengin toprak beylerinin ikamet ettiği birer stratejik güç sembolü olarak kullanılmıştır.
İlk şato duvarı M.Ö. 1600 yılında eski Babil şehrini koruma altına almak amacıyla inşa edilmiştir.
M.S. Dokuzuncu yüzyıldan itibaren şatoların sayısı fazlalaşmaya başlayarak tüm Avrupa boyunca yayılmıştır.
Tüneller
İlk tünel bugünkü Türkiye sınırları içinde yer alıp Irak ile Suriye topraklarını sulayarak Dicle nehriyle kesiştikten sonra İran Körfezine boşalan Fırat nehri altında M.Ö. 2180 yılında inşa edilmiştir. Tüneli inşa etmek için nehrin yatağını diğer tarafa yöneltip suyun akışını o noktada kesmişler ve altına briketten bir tünel inşa etmişler, sonra tekrar suyu normal akış yönüne çevirmişlerdir.
Nehrin altından geçen ikinci tünel 1769-1849 yılları arasında yaşamış Sîr Marc Brunel’in 1825-1843 yılları arasında Londra’da Thames nehri altında inşa ettiği Rotherhithe’le VVapping’i bağlayan tüneldir. Tünel bugün halen kullanılmakta olan Londra metrosunun bir bölümünü içermektedir. Tünelin yaratıcısı Marc Brunel, aslen bir Fransız olup, 1806-59 yılları arasında hüküm sürmüş isambard Brunel kralının babasıdır.
İlk su taşıma tüneli Ege denizinin bugünkü Türkiye sınırları içinde kalan adalarından Samos açıklarında 1825 ile 1843 yılları arasında Mağara’dan mühendis Eupalinos tarafından inşa edilmiştir. Kastro dağlarının ortasından geçen tünel bin yıldan fazla süre kullanılmıştır. En şaşırtıcı olan şey ise, toplam bir kilometre uzunlukta olan tünelin her iki ucunun da yarımşar kilometrelik eşit uzunlukta olması, sadece 60 santimetrelik bir hatanın söz konusu olmasıdır. Yatak ve düzey açıları ölçmeye yarayan düzleme aleti ve diğer yardımcı ekipmanların henüz keşfedilmemiş olduğu yıllarda sadece teorik olarak geometri ve açı bilgisiyle bunun gerçekleştirilmiş olması hayret vericidir, kubbeli binaların yükseklik ölçümü de aynı yöntemle gerçekleştirilmiştir.
İlk kara tüneli Fransa’daki Malpas tüneli olup 1 681 yılında inşa edilmiştir. Malpas tüneli aynı zamanda barut kullanılarak oyulan ilk tüneldir.
Amerika’daki ilk tünel 213 metre uzunluğunda olup, Lübnan ve Pensilvanya işbirliğiyle inşa edilen tünel iki yılda tamamlanmış olup 1827 Haziranında hizmete açılmıştır.
İlk deniz tünelinin kazısı 1991 yılında bitirilmiştir. Bir terminalden diğerine 58 kilometre olan tünelin 37 kilometrelik bölümü suyun altından geçmektedir. 1990 yılında inşaatına başlanan ve Britanya ile Avrupa’yı birbirine bağlayan Manş Denizini bir uçtan diğer uca geçen tünel 1994 yılı Mayısında ilkin trafiğe açılmış olup, 8500 yıl öncesindeki son buzul çağının bitiminden bu yana ilk kez gerçekleştirilmiş oldukça büyük bir projedir.
Barajlar
İlk büyük su barajı, M.Ö. 2900 yılında bugünkü Kahire yakınlarındaki Sadd El Kafara (Paganlar BarajO’dır.
İngiltere’deki ilk baraj, Arlesford Barajı olup, 1189 yılında VVinchestor Başpiskoposu Geoffry de Lucy’nin isteği üzerine inşa edilmiştir. Bu talebin gerçek nedeni tam bilinmemekle birlikte, büyük bir olasılıkla Başpiskoposluk sarayına balık temin etmek olduğu tahmin edilmektedir. Barajın gerisinde suyun devir daimini sağlayan çok sayıda su çarkı mevcuttur.
İlk elektrik barajı Amerika Birleşik Devletlerinde Fox nehri üzerinde 1882 yılında inşa edilmiş ve nehrin üzerine konan iki çark sayesinde evlerin elektrik alması sağlanmıştır.
Köprüler
İlk köprüler, ilk aşamada geniş ve düz yüzeyli taşların üç kademeli olarak nehirlerin üzerine konmasıyla elde edilmiş olup, daha sonra mevcut taşların araları doldurularak inşa edilmiş, böylece en basit yoldan bir uçtan diğer uca ulaşım sağlanmıştır.
İlk taş köprü tasarımı Latince claperius, Anglo Sakson dilinde cleaca olan taşların üst üste yığılmasıyla elde edilmiş olup, M.Ö. ikinci bin yılda gerçekleştiği İm iştir. Aynı genişlikte taşların üst üste yığılmasıyla her iki uçta inşa edilen basamak¬ların birbiriyle bitiştirilmesiyle elde edilmiştir. İlkin Dartmoor ve Exmoor’da görülen bu köprülerin inşası oldukça zor olup, o devrin insanlarının köprü anlayışını yansıtan en çarpıcı örneklerdir.
İlk uzun köprü iki kilometre uzunluğunda olup M.Ö. 520465 yılları arasında Helenistik dönemde hüküm sürmüş Kral Xerxes tarafından gerçekleştirilmiştir. M.Ö. 481 yılında Çanakkale Boğazını geçmek için donanmasına ait 800 adet gemiyi birbirine bağlayarak bir köprü oluşturmuş, ancak çıkan şiddetli fırtına yüzünden donanmasıyla oluşturduğu köprü tahrip olmuştur. Deniz sakinleşince ikinci kez deneyerek bu defa başarılı olmuş ve Yunanlılara saldırıya geçmiştir. Heredot’un kayıtlarına göre zekası sayesinde oluşturduğu bu köprü sayesinde 5.000.000 askeri boğazı geçmiştir.
Tlber nehri üzerindeki ilk köprü, Roma’da M.Ö. 62 yılında Pons Fabricus tarafından inşa edilmiştir. Çeşitli taşlardan oluşturduğu kemer şeklindeki köprü, aslında Romalılardan önce Orta Doğuda görülmüş olmasına rağmen, ağırlık kapasitesini orantısal olarak iki uca eşit olarak verme açısından ilk buluş Romalılara aittir. Nehrin üzerinde iki yönde eşit açıklık bırakarak inşa ettiği kemerli köprünün düzgün ölçümün yanı sıra, o güne dek inşa edilmiş olan taş köprülere nazaran daha az malzemeyle inşa edilmiş olup, daha az yer işgal etmesidir. Günümüze dek kalmış olan en önemli köprü M.Ö. 63-M.S 14 yılında hüküm sürmüş Augustus Ceasar zamanında Ponte di Augusto tarafından inşa edilmiş olanıdır.
Amerika Birleşik devletlerindeki ilk köprü 1697 yılında Philadelphia’da inşa edilmiş olup halen Route 13 olarak kulla¬nılmakta ve üzerinde modern trafik araçları işlemektedir.
İlk demir köprü, 1750-91 yılları arasında yaşamış Abraham Darby tarafından 1779 yılında Shropshire, Coalbrookdale’deki Severn nehri üzerinde inşa edilmiştir. Köprü 1934 yılına dek kullanılmış ancak bu tarihten itibaren araçlara kapatılmıştır.
İlk beton köprü 1842-1921 yılları arasında yaşamış Fran-cois Coignet tarafından 1865 yılında Fransa’daki Vanne nehri üzerinde inşa edilmiştir.;
İlk çelik köprü 1874 yılında yapımı tamamlanan St Lou-is Köprüsü olup, Misissippi nehri üzerinde inşa edilmiştir. Çok öze! bir çelikten yapılmış olan ilk köprüdür.
İlk asma köprü yaya ve taşıtları taşımak üzere Menai Strait ile Kuzey Gallere ait Anglesey adası arasında Thomas Telford (1757-1834) tarafından 1819 ile 1826 yıllan arasında inşa edilmiştir. Demirden yaptığı levhaları çelik halatlarla birbirine bağlayan mucit, sonra da bunları iki uca diktiği demir kirişlere bağlayarak bir asma köprü oluşturmuştur. Köprünün uzunluğu 176 metre olup Anglesey adalarına bağlanan tek yol vazifesi görmektedir.
İlk çelik telden yapılmış asma köprü, 1786-1875 yılları arasında yaşamış mühendis Marc Sequin tarafından 1825 yılın¬da Fransa’da inşa edilmiş olup, buluşun sahibi uçan balonların mucidi olan Montgolfier kardeşlerden Joseph Montgolfier’nin yeğenidir. Sequin’in köprüsü Rhone nehri üzerinden Tournon’a bağlanmaktadır.
Amerika Birleşik Devletlerindeki ilk çelik telden yapılmış korkuluksuz asma köprü, 1 810-62 yılları arasında yaşamış olup Amerikalı Brunel olarak bilinen Charles Ellet Junior tarafından 1 849 yılında Ohio’da inşa edilmiştir. Ancak iki yanı korkuluksuz olan ve sadece 7 metre genişliğinde olan köprünün üzerinde at binme gibi oldukça tehlikeli halka açık gösteriler sergilemesin¬den sonra, Niyagara Şelalesi üzerinde inşa edeceği ikinci köprü projesi engellenmiştir. Köprü 1854 yılında şiddetli bir fırtınada ciddi şekilde hasar görmüş, ancak 1860 yılında tekrar açılmış ve Amerikan Sivil Savaşı sırasında önemli rol oynamıştır.
İlk köprü M.Ö. 1 750’li yılların başlarında oldukça geniş miktarlarda kaya meşesi de denilen meşe kütükleri taşımacılığı yapılan nehrin üzerindeki Vauxhall’de M.Ö. 1500 yılında inşa edilmiş olup, 1999 yılında yapılan kazılarda ortaya çıkmı.ştır.
Thames nehri üzerinde Londra’da Romalılar tarafından yapılan ilk köprü, M.S. 50 yılında kale olarak inşa edilmiş olup, halen Londra Bankalar Bölgesi ya da Suare Mile olarak bilinen bölgede bulunmaktadır. Londra’da nehrin üzerindeki ilk briket köprü M.S. 1176 yı-lında Peter de Colechurch tarafından inşa edilmiş olup, daha sonra altına ilave edilen dükkan ve evlerle bir kompleks haline dönüştürülen inşaatı 1209 yılında tamamlanmıştır. Köprü yaklaşık 600 yıldan fazla ayakta kalmış ve Londra şehri ile Southvvark’ı birbirine bağlayan bugünkü Londra Köprüsünün yerinde inşa edilmiştir.
Duvarlar
İlk şehir duvarları M.Ö. 8000 yılı civarında Jericho (Eriha) şehri inşa edilirken yapılmıştır. Eriha, deniz seviyesinden 250 metre yüksekliğinde duvarlarla çevrilmiş, ancak hepsi yangın, sel ve depremlerle yıkılmış, sonra yeniden inşa edilmiştir. M.Ö. 1400 yılında Musa peygamber kutsal kitapta yazdığı üzere İsrai[oğullarını vaat edilen topraklardaki Eriha şehrine götürmek üzere önüne katmış ve onun öncülüğünde uzun bir yolculuğa çıkmış¬lardır. Efsaneye göre elindeki flütü kuvvetle üflemiş ve şehrin duvarları yıkılmıştır.
Çin Şeddi, M.Ö. 221 yılında hüküm sürmüş Qin Hanedanı ile M.S. 1644 yılında hüküm sürmüş Min’g Hanedanı arasında bir tarihte inşa edilmiş olup yaklaşık 6000 kilometreden fazla uzunlukta dünyada insanoğlunun yaptığı en büyük sanat hari¬kasıdır.
Gökdelenler
İlk gökdelen on katlı bir ev sigorta şirketine ait olup 1 885 yılında Chicago’da vali VVİlliam Le Baron Jenney tarafından inşa edilmiştir. İlk çelik kirişin kullanıldığı yapı, böylece 1880’li yıllarda Amerika’da ilk kez gökdelen kelimesinin gündeme gelmesine neden olmuştur, bundan esinlenerek sonra yirmi katlıları yapı¬lan gökdelenlerin bilindiği üzere günümüzde kırk katlı olanlarına rastlanmaktadır. Bu derece yüksek ve çok katlı binaların apımının söz konusu olmasıyla aynı paralelde yapılarda büyük bir teknolojik gelişme yaşanmış ve 1813-98 yılları arasında yaşamış Sir Henry Bessemer’in eritilmiş madenden elde edip bu tarihten itibaren Amerika’daki inşaatların yanı sıra yolcuların yukarı katlara rahatça ve güvenle çekilmesi için yapılan asansör yapımında da kullanılan çelik halat gündeme gelmiştir.
İlk yolcu asansörü 1811-61 yılları arasında Elisha Otis tara¬fından icat edilmiş olup, ilk kez New York’taki P. T. Barnum’un Kristal Sarayında kullanılmıştır. Yolcuları taşımak için yaptığı asansörün halatlarının ne kadar güçlü olduğu konusunda bir gösteri yapan mucit, aynı mekanik düzeneği 1857 yılında E. V. Haugvvout and Company adlı çok katlı bir alışveriş merkezine de inşa etmiştir. Otis’in bu icadı daha sonra VVerner von Sie¬mens tarafından asansörün altına bir elektrik motoru takılarak geliştirilmiş ve Siemens bu keşfinin ilk tanıtımını 1880 yılında Manheim Fuarında sergilemiştir. Aslında ilk yolcu taşıyan elektrikli asansörün, bu icattan yedi yıl önce Baltimore, Maryland’ta kullanıldığı, ilk asansörün ise M.Ö. üçüncü yüzyılda hayvan gücü kullanılarak yolcuların halatlarla yukarı çekilerek oluş-turulduğu ve 1743 yılına kadar kullanıldığı ortaya çıkmıştır. Fransa kralı XV’inci Louis’hîn kendisi, ailesi ve özel misafirleri için kullandığı “Uçan Sandalye” olarak adlandırılan asansör, kurulan bir makara düzeneği sayesinde sadece tek kişilik ola¬rak zeminden birinci kata kadar çalışmış ve sarayın dışına inşa edilmiştir. Kralın sarayın balkonundan bindiği asansör, damdaki bacanın içine giren bir kişi tarafından yukarı çekilmekte ya da aşağıya indirilmekteymîş.
Merdivenler
İlk merdivenlerin tam olarak ne zaman yapıldığı bilinmemekle birlikte M.Ö. 1500 yılı civarında Konossos ve Phaistos’taki Cretan Sarayında inşa edildiği ileri sürülmekte ve bundan yaklaşık3000 yıl önce Çin’de Tai Shan yolu üzerinde granitten yapılmış 6000 basamak inşa edildiği bilinmektedir.
İlk yürüyen merdiven 1861-1947 yılları arasında yaşamış Jesse W. Reno tarafından 1891 yılında icat edilmiştir. Günü¬müzde modern asansör olarak kullanılan yürüyen merdivenlerin bu ilk örneği, insan gücüyle yürütülmekte olup tırabzanların arasından geçirilen bir kayışla 25 derecelik bir eğimle hareket ettirilmektedir. İlk kez Nevv York Coney Adasında görülen bu ilk yürüyen merdiven 1896 yılına dek kullanılmıştır.
İlk elektrikli yürüyen merdiven 1899 yılında Otis Company tarafından inşa edilmiş olup zamanla ilk buluşu olan asansörün yanı sıra yürüyen merdivende de bir dünya markası haline gelmiştir. İlk halkın kullandığı elektrikli yürüyen merdiven 1900 yılında Paris Fuarında sergilenmiştir.
Kaynak: İlklerin Kitabı

Daha Fazla Göster

ebilge

1983 Elazığ doğumluyum. Gazi Üniversitesi, Türk Halkbilimi ( 2008) mezunuyum. Kültürel Bellek sitesinin kurucusu, aynı zamanda tek içerik üreticisiyim. 2010 yılında yayın hayatına başlayan Web sitesinin öncelikli amacı; Kültürümüzün korunması, yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. İletişim kurmak isterseniz,serkan.gakko@gmail.com adresine eposta gönderebilirsiniz. Size en kısa sürede geri dönüş sağlamaya çalışacağım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı