DerlemelerGeleneksel Meslekler

Zonguldak Devrek Baston Yapımı

Zonguldak Devrek’te Baston Yapımı, Devrek Bastonu Nasıl Yapılır? Özellikleri Nelerdir?

ZONGULDAK-DEVREK’TE DEVREK BASTONU YAPIMI ARAŞTIRMASI

  • Derleyen: Esma Kuzu
  • Derleme yeri ve tarihi: Devrek/Zonguldak, 2004
  • Kaynak kişi 1: Mürvet Okur, 1950 Devrek/Zonguldak doğumlu, iki çocuk annesi, ilkokul mezunu.
  • Mesleği kaç yıldır yaptığı: Otuz yedi yaşından beri bu mesleği yapmaktadır.
  • Mesleği kimden öğrendiği: Ustasından öğrenmiştir.
  • Mesleği kimlere öğrettiği: Çocuklarına ve birçok kişiye öğretmiştir.
  • Kaynak kişi 2: Murat Okur, 1973 Devrek/Zonguldak doğumlu.
  • Mesleği kaç yıldır yaptığı: Sekiz yıldır bu mesleği yapmaktadır.
  • Mesleği kimden öğrendiği: Annesinden öğrenmiştir.
  • Mesleği kimlere öğrettiği: Çırak yetiştirmiştir.

Devrek Bastonunun Yapım Aşamaları

Yurdumuzda baston yapımıyla ün kazanmış yerlerden biri Zonguldak’ın Devrek ilçesidir. İlçe topraklarının büyük bir bölümünü kaplayan ormanlar halkın başlıca geçim kaynağı durumundadır. Devrek’te baston yapımında kullanılan en elverişli ağaç kızılcık ağacıdır. Bu ağacın baston olabilmesi için yirmi yaşını aşkın olması gerekir. Yaşını doldurduktan sonra kızılcık ağacı kesilir. Ağaç kesildikten sonra iki yıl dinlendirilir. Bu aşama kuruma aşamasıdır. Kuruma aşamasında ağaç fırınlanır. Bunun amacı düzeltmektir. 80°C fırında ağaç beş dakika bekletilir. Daha sonra kızılcık ağacı yumuşak bir ağaç olduğu için fırında eğrilir. Düzeltme tahtasında düzeltilerek bu aşama tamamlanır. Daha sonra ağaç bir gece bekletilir. Bunun amacı soğutmaktır. Bekletildikten sonra şeritte boyları ayarlanır, varsa budakları rendelenir. Sonra da tornalama işlemi yapılarak istenilen milimde ayar yapılarak yuvarlanır. Yuvarlanan ağacın üstüne hangi model isteniyorsa veya hangi model uyuyorsa bu model testereyle kesilir. Bu modeller yılan, baklava, burma olabilir. Testereyle kesilen bu modeller daha sonra törpüyle yuvarlatılır. Yuvarlanan bastonun üzerindeki desen, ilk önce eğe’yle daha sonra da siliste adı verilen aletle iyice şekillendirilir. Ardından kalın zımparayla zımparalandıktan sonra renklendirme ve işleme işlemlerine geçilir.

Baston yapımında renklendirme işi nitrik asit ve çini mürekkebiyle yapılır. istenilen desen işlenirken de divit, çini mürekkebi, yakma makinesi, diş frezesi kullanılır. Bu işlemler yapıldıktan sonra da bastonun sapına ve sapına verilecek modele geçilir. Bastonun kendisi ile bastonun sapı aynı ham maddeden yapılmaz. Bastonun sapı ceviz ve gürgen ağaçlarından yapılır. Bu ağaçlar daha sağlamdır.

Bunun yanı sıra ceviz, manda boynuzu, gürgen gibi değişik ağaçlardan figürler yapılabilir. Devrek bastonlarının ucuna manda boynuzu takılır. Ancak son yıllarda manda boynuzu temin etmek zorlaştığı için baston uçlarına polemik takılmaya başlanmıştır. Bastonun ucuna polemik takıldıktan sonra cila yapılır. Cilada 1-2 gün bekler. Bu iki gün içinde baston, saatte bir cilaya batırılıp çıkarılır. Sırasıyla önce sap, sonra bastonun kendisi cilaya batırılır. En sonda da vernikten çıktıktan sonra bir gece kurumak üzere bekletilir ve baston satılmaya hazır hale gelir.

Devrek bastonları denilince akla “çoban çentikli baston” gelir. Ancak son yıllarda bu çeşit baston yerini “çift yılan başlı” veya “yılan başlı baston”a bırakmıştır. Çoban çentikli baston son derece değerli bir bastondur. Fiyatı da diğer bastonlara göre daha yüksektir.

Devrek’te yapılan bastonlar çok ince bir şekilde işlenmektedir. Bastonlara yapılan modeller ve bu modeller arasındaki ölçü tamamen göz kararıdır. Baston yapan ustanın hayal gücü ne kadar genişse bastonlar üzerindeki modeller de o kadar farklı olur.

Devrek’te baston yapmaya en elverişli ağaç kızılcıktır. Gürgen, kayın, maun gibi ağaçlardan da baston yapanlar vardır; ancak kızılcık ağacı beyaz renkli ve lifli bir ağaç olmasından dolayı daha çok tercih edilmektedir.
Baston modellerinde yılan, burma, baklava modelleri önde gelir. Baston saplarında ise takma saplı olanlar, kendinden saplı olanlar ve şişli saplı olanlar olmak üzere üç’e ayrılır. Bunların yapımı ve yapımında kullanılan malzeme birbirinden farklıdır. Özellikle de sapı gümüş olan bastonların yapımı son derece zor ve fiyatı yüksektir.

Devrek Boston’unun Pazarlanması ve Kazanç Durumu

Bastonların en çok satıldığı dönem ilçede yapılan festivaller ve yemin törenleridir. Yaz mevsimi baston satışları için en uygun mevsimdir denilebilir.

Baston satışında en çok karşılaşılan sorun pazarlama sorunudur. Bastonların yurtdışına ihraç edilmesinde büyük sorunlar yaşanmaktadır.

Gazi Üniversitesi Türk Halkbilimi Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları  Türkiye’de 2004 Yılında Yaşayan Geleneksel Meslekler Kitabı, ( M. Öcal Oğuz, Emine Aydoğan, Nilgül Aytuzlar, Tuba Saltık Özkan

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir