Türk BüyükleriGenel Kültür

Alp Er Tunga Kimdir Hayatı (Alp Er Tunga Sagusu)

Alp Er Tunga Kimdir? Alp Er Tunga Sagusu Hangi Döneme Aittir? Alper Tunga Hayatı Hakkında Bilgiler. 

ALP ER TUNGA. efsanevi Türk hükümdarı ve destan kahramanı (öl. İ.Ö. 626 ya da 623).

İ.Ö. VII. yy. ‘da yaşayıp İranlılar ile uzun savaşlara girişen Turan (Saka) hükümdarı olduğu ileri sürülüyor. Onunla ilgili bilgiler çok eksik, dağınık ve çelişkilidir. Türk, İran, Arap, Hint, eski Yunan ve Asur kaynaklarında, değişik ad ve kişilikler altında, Alp Er Tunga’dan söz edilir, yaşamı, savaşları ve ölümü anlatılır Kimi kaynaklara göre Alp Er Tunga, Türklerin en eski atası olan Türk’ün soyundandır. Bu yüzden Göktürk, Uygur ve Karahanlı hükümdarları, kendilerini, onun soyundan gelmiş sayarlar Divânü lügatit-Türk ve Kutadgu” Bilig, Alp Er Tunga’ yı İran destanı Şehname’nin kahramanı Efrasiyab ile aynı kişi olarak tanıtır.

Şehname ‘deki ayrıntılar da bu yoldadır. Göktürk yazıtlarında ve Turfan’daki Bezeklik Budist Tapınağı’nın duvarlarından birinde Alp Er Tunga ile ilgili kayıtlar vardır. Zeki Velidi Togan, onun Budist yanlısı ve Zerdüşt düşmanı olduğu, İranlılar ile yaptığı savaşta da bu inançlarının etkisi bulunduğu kanısındadır. Ona göre, Alp Er Tunga ile ilgili destanı birikimler, Oğuz Kağan Destanı’nın ilk tabakasının oluşmasında etkili olmuştur. Ölümü üzerine düzenlenen yuğ töreniyle ilgili anıların ve söylenen sagunun 1 700 yıl kadar halk arasında yaşamış olması, Alp Er TUnga’nın kişiliğinin Türkler için ne denli önemli olduğunu göstermeye yeterlidir.

Alp Er Tonga sagusu,

Alp Er Tunga’ nın öldürülmesi üzerine söylenen ve ancak 9 dörtlüğü elde edilmiş olan destan bölümü. XI. yy.’da Kaşgarlı Mahmut tarafından derlenmiş ve Divanı)” Lügat it -Türk’ün çeşitli yerlerine örnek metin olarak serpiştirilmiştir. Söylenişinden 1 700 yıl sonra ve Karahanlı Türkçesiyle elde edilmiş olan bu saguya ait dörtlükler, büyük bir türk destanının parçaları olarak yorumlanmakta, en azından destanın tabakalaşmasında ve Alp Er Tonga geleneğinin yaşamasında etkili olduğu ileri sürülmektedir.

Sagunun bu dörtlüklerinde Alp Er Tunga’nın ölümüne duyulan üzüntü, dünyanın geçiciliği, sonunun ölüm olduğu, en büyük kahramanların bile sonunda yok olduğu, kötülerin güç kazandığı, erdemlilerin güçsüz düştüğü anlatılır. Düzenlenen yuğ töreninde beylerin deliler gibi at koşturduğu, kurtlar gibi uluyup yakalarını yırttığı ve halkın büyük bir yas içine girdiği vurgulanır.

Alp Er Tunga Sagusu
Alp Er Tunga öldi mü? Esiz ajun kaldı mu? Özlek öçin aldı mu? Emdi yürek yırtulur!
Özlek yarağ közetti Ogrı tuzak uzattı Beglerbegin azıttı Kaçsa kalı kurtulur!
Ögreyüki mundağ ok Munda adın tigdağ ok Atsa ajun uğrap ok Tağlar başı kertilür!
Begler atın argurup Kaggu anı turgurup Mengzi yüzi sargarup Körküm anğar türtülür!
Ulaşıp eren börleyü Yırtup yaka urlayu Sıkrıp üni yurlayu Sıgtap közi örtülür!
Könğlüm için örtedi Yitmiş yaşığ kartadı Keçmiş özüg irtedi Tün kün keçüp irtelür!
(Divânü Lugât-it Türk ‘ten…)

Alper Tunga Hakkında Daha Kapsamlı Bilgiler

Söylenceye göre Şehname ’de anlatılan Turan hükümdarı Efrasiyab odur. Şehname Alp Er Tunga ile İran hükümdarları arasındaki çekişmeyi uzun uzun anlatır. Göktürk yazıtlarına göre Türkler. Alp Er Tunga adına yuğ törenleri düzenlerlerdi. Bazı tarihçilere göre Göktürkler Alp Er Tunga”nın soyundandır. Birçok Türk kavmi, özellikle Uygurlar ve Karahanlılar onun soyundan geldiklerine inanırlar.
Alp Er Tunga
Üç bin yıl önce…
Tarih’in destanlaştığı dönemde…
Kurt nefesli, dağ göğüslü yiğitler at koşturuyor; Asya’nın bir ucundan bir ucuna.
Onlar bildiğimiz Türkler.
Onlar Kırgız’ın, Oğuz’un, Özbek’in, Kazak’ın, Uygur’un, Tatar’ın atası!
Başlarında Alp Er Tunga vardı. Ve onlara “Sakalar” diyorlardı… Dünya, çok küçüktü Sakalar için: Altay eteklerinde konaklıyor; Kafkaslarda geziyor; Anadolu yaylasında dolaşıyorlardı.
Başlarında Kağan Alp Er Tunga vardı!
Ve o gerçek bir Alp, gerçek bir kahramandı!
O, kahramanlığı destanlarla günümüze kadar ulaşan, bilinen ilk atamız.
Onu, İran destanı Şehnâme’ den tanıyoruz…
Onu, Kutadgu Bilik’ten tanıyoruz…
Onu, Divânü Lûgat-it Türk’ten tanıyoruz…

Alp Er Tunga atamız, Türk budunlarından oluşan Sakaları, Asya’nın öyle büyük bir gücü durumuna getirdi ki; Sakalar’dan sonra tüm Asya’yı Türk egemenliğine sokacak olan Hunlara uygun bir ortam hazırladı.
Çin yıllıklarının, eski Yunanlıların “Kımız içen, Türk çadırı kullanan Sakalar (İskitler)” dan söz ettiği çağda; Persler (Farslar) vardı Sakalar’ın karşısında…

Persler, yayılmak istiyordu. Alp Er Tunga ise, bu yayılmayı önlüyordu. Gerçek şu ki; Anadolu’da, Azerbaycan’da, Orta Asya’da İranlılarla bir ölüm kalım savaşı veren Sakalar, günümüz Türk budunlarının hayat sahalarını, vatanlarını; sanki, taa. o günlerde tespit etmeye çalışıyorlardı.
Sakaların şanlı Kağanı Alp Er Tunga, M.Ö. 7. yüzyıl Asya’sının bir kahramanlık anıtı olarak, destanlarda hâlâ yaşamaktadır. Sadece Türk destanlarında değil; yabancı milletlerin destanlarında da onun ne büyük bir kağan olduğunu öğrenebiliyoruz.

İran şairi Firdevsî. Şehnâme’sinde diyor ki:
“Turan şekzâdesi Afrâsyâb (Alp Er Tunga) babasının öğüdüyle İran üzerine yürüdü. İki ordu Dikistan’da karşılaştılar. Boyu servi gibi, göğsü ve kolları arslan gibi ve fil kadar kuvvetli olan Afrâsyâb İranlı ‘ları yendi. İran padişahı Afrâsyâb’ın eline düştü.”
Sadece Şehnâme’de değil; Türklerin milli şuur köklerinin ne kadar derinlerde olduğunun ispatı olarak gördüğümüz Kutadgu Biliğ ve Divânü Lûgat-it Türk isimli muhteşem eserlerde de Alp Er Tunga anlatılmaktadır.

Yusuf Hâs Hacib, Kutadgu Bilig’de şöyle diyor:

Türk beyleri içinde adı ve kutu tanınmış. Alp Er Tunga büyük bilgili ve faziletli bir hükümdardı. Bilgili, anlayışlı ve meziyetli bir büyüktü. İranlılar ona Afrâsyâb diyorlar.. 

Kaşgarlı Mahmut, Türklüğün ve Türk dilinin övüncü olan Divânü Lûgat-it Türk adlı eserinin pek çok yerinde Alp Er Tunga’dan ve onun etkilerinden söz eder. Sakalar’ın bu ünlü Kağanın kızının adının “Kaz” olduğunu, Kazvin şehrine adını verdiğini anlatır. Yine aynı eserde Alp Er Tunga’nın bir “Ajun (Dünya) Kağan’ı” olduğunu belirtir.
Gerçekten, Saka Türkleri, Alp Er Tunga’nın Kağanlığı döneminde en güzel günlerini yaşadılar. Alp Er Tunga, erdemiyle, bilgisiyle, alp kişiliğiyle Türk budunlarının belleğinde günümüze kadar yaşadı. Onun yönetimindeki Sakalar, Asya’nın batısında ve doğusunda çekinilen en büyük güç haline geldi.

Kendisini İran yayılmasını engellemeye adamıştı. İranlı’lara, söz yerindeyse, kök söktürdü. İranlılar, Sakalar gerçeği ortaya çıkana kadar çok rahat dolaşıyorlardı Anadolu’da, Azerbaycan’da, Orta Asya’da. Sakalar, İranlıların bu yayılmacı politikasına bir büyük set olarak ortaya çıktılar. Nitekim, tarihçi Heredot, Sakalar’ın askeri gücünün, M.Ö. 625 yılında, Zile yakınlarında hile ile yok edilmesine kadar, bütün Anadolu Sakaların egemenliği altındaydı, diyor.

Alp Er Tunga hiç nefes aldırmıyordu İranlılara…
İranlılar, bu büyük Türk Kağanından kurtulmanın yollarını düşündüler. Çünkü yaptıkları her savaşta yeniliyorlardı. Ne var ki, Türk’ün her çağda belini kıran fitne ve tuzak, tarihin bu ilk çağlarında da Türk’ün felâket sebebiydi.
Bütün İran silâhlandı… Pers orduları Alp Er Tunga’nın peşine düştü. Onu Altaylar’a kadar takip ettiler. Karşılaştıkları her yerde Alp Er Tunga’nın üstün zekâsı, yenilmez gücü karşısında perişan oldular… Ancak, Türk’ün tek düşmanı fitne ve hile hükmünü icra edecekti… Etti de! İranlılar, Alp Er Tunga’yı, Azerbaycan’da hile ile M.Ö.624 yılında öldürdüler!

Alp Er Tunga’nın kanı yerde kalacak mıydı? Hayır!

Yüzyıl sonra, anaların alp yürekli kızlar doğurduğu çağda, Saka Türkünün baht ufkunda TOMRİS (Demir İz) Hatun belirdi… Tomris Hatun Alp Er Tunga’nın torunuydu. Buyruğu altındaki Sakalarla bir fırtına gibi esti Türk’ün ebedî hayat coğrafyasında! Ve kanını yerde bırakmadı atasının. İran Şahı’nı, savaş meydanında Türk’e yaraşır bir yiğitlikle öldürdü. Böylece, atası Alp Er Tunga’nın öcünü aldı…
Türk budunları Ajun (Dünya) Kağanı Alp Er Tunga’yı hiç unutmadı. Ölümünün acısı Türk gönüllerde destanlarla yaşadı.

Yüzyıllar boyu Asya’nın bozkırlarında ozanlar kolca kopuzlarında, onun destanıyla inlettiler yeri-göğü:
“Alp Er Tunga öldü mü?” Issız dünya kaldı mı? Zaman öcünü aldı mı?
Şimdi yürek yırtılır… “
Alp Er Tunga atamızı saygıyla anıyoruz.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir