HalkbilimiGelenekler

Çeyiz Nasıl Hazırlanır? Çeyizlik Eşyalar Nelerdir? Çeyiz Hazırlama

Çeyiz Nedir, Çeyiz Nasıl Hazırlanır, Çeyizlik Eşyalar Nelerdir?

Evlilik hayatında kullanmak, evlilik sırasında veya sonrasında kız ve erkeğin birbirlerine ve yakınlarına hediye etmek üzere hazırlanan, satın alınan veya bu amaçla tahsis edilen taşınır veya taşınmaz malların tümüne birden çeyiz denir. Ancak uygulamada ve günümüzde, sadece kızın veya kız tarafının yeni evine ve akrabalarına (hısımlarına) getirdiği mal veya hediyelere çeyiz denmektedir.

Moğollar ve Orta Asya Türkleri arasında da bilinen çeyiz geleneği toplumumuzda ortak bir uygulama olmasına rağmen özellikleri ve türleri bakımından yörelere göre değişiklik göstermektedir. Geleneksel toplumlarda kız beşikte çeyiz sandıkta deyimine uygun olarak kız anası ve belli bir yaşa geldikten sonra kızın da bizzat katılımıyla doğumdan itibaren çeyiz hazırlıklarına başlanmaktadır. Yine kendilerinin sahip oldukları hammaddeleri ve kendi göz nurlarını ve emeklerini kullanarak çeyiz hazırlama yaygın bir tutumdur. Kent merkezlerinde ise çalışma hayatı eğitim vb. nedenlerle daha çok hazır alma veya başkalarına hazırlattırma şeklinde karşımıza çıkmaktadır.

Çeyiz eşyalarını; evlilik hayatında, eşlerin kullanımı ve evin döşemesine yönelik eşyalar ve hediyeler olmak üzere iki ana gruba ayırmak mümkündür. Eşlerin kullanımı ve döşeme amaçlı eşyalar; bazı yörelerde iğneden buzdolabına kadar tamamen kız ve ailesi tarafından hazırlanmakta veya alınmaktadır. Bu durumda erkek ve ailesi ise tüm ekonomik gücünü kullanarak takı takmaktadır. Bilezik, beşi bir yerde, kolye, zincir, saat, elmas, pırlanta en yaygın takı türleridir. Bazı yörelerde ise ev eşyaları erkek ve kız aileleri tarafından ortaklaşa alınmaktadır. Ya da aileler güçleri oranında çeyiz alımı ve hazırlanmasına katkıda bulunmakta, eksik kalan şeyler eşler tarafından tamamlanmaktadır.

Yatak odası takımı ve mefruşatı, oturma odası takımı ve mefruşatı, salon takımları (misafir odası takımı) mutfak araç gereçleri, yemek takımı, çay kahve takımı vb.leri eşlerin ortak kullanımına yönelik çeyiz eşyaları arasındadır. Bu eşyaların kim tarafından alınacağı veya hazırlanacağı gelenekler tarafından düzenlenmekte ya da düğün öncesinde taraflar arasında yapılan anlaşmalar çerçevesinde herkes payına düşeni almakta veya hazırlamaktadır.

Bu tür eşyalar, özellikle kent merkezlerinde düğünden önce oturulacak eve taşınmakta ve yerleştirilmektedir. Kız evindeki çeyizlerin erkek ailesi ve yakınları tarafından alınıp oturulacak eve getirilmesi ve döşemenin de kız evi ve yakınları tarafından yapılması yaygın davranışlar arasındadır: Ancak kız ve erkek ailelerinin bu işi birlikte gerçekleştirdikleri de olmaktadır.

Kırsal kesimde ise; düğünün son günü sabahı (genellikle Perşembe veya Pazar günleridir) gelin çıkmadan önce erkek evinden gelen akraba ve komşular tarafından kız evindeki çeyizler alınarak erkek evine veya oturulacak eve götürülür. Yine kızın yakınlarından bir grup mahir kadın oğlan evine giderek onların da yardımıyla çeyiz eşyalarını yerleştirirler.

Ortak kullanıma yönelik çeyiz eşyaları arasında sandık çeyizi veya bohça adı verilen özel ve vazgeçilmez bir grup vardır. Bunlar genellikle ince iş veya el işi olarak adlandındırılır ve oyalar, yemeniler, işlemeler, masa örtüleri, yastık, yorgan takımlarından oluşur. Kentlerde bunlar genellikle hazır alınmakta veya hazırlatılmaktadır. Geleneksel toplumlarda ise kızın maharetini, duygularını dile getiren unsurlar olarak karşımıza çıkmakta ve hemen tamamına yakını kız ve ailesi tarafından özenle hazırlanmaktadır. Kızın sevdiğine kaçarken bu eşyaların tamamını veya bir kısmını alarak (bohçasını alarak) kaçması geleneği oldukça yaygındır. Çünkü kızın onuru, gururu, el emeği göz nuru olarak değerlendirilmektedir. Bunlar arasında damat adayı için hazırlanan çeşitli giysilerle, söz veya nişandan sonra kıza hediye edilen eşyalar da bulunur. Söz veya nişanlılık döneminde bohçaya giren veya bohçadan erkeğe hediye edilen eşyalarının bir çıkın veya bohça içerisinde karşı tarafa iade edilmesi söz veya nişan akdinin iptali veya feshi anlamını taşır. Bu durum halk arasında genellikle –bohça atma- olarak adlandırılmaktadır.

Hediye grubunda da alabileceğimiz çeyizler ise; kız ve erkek taraflarının karşılıklı olarak birbirlerine aldıkları genellikle; giysi, iç çamaşırı, terlik, namazlık, yemeni, gömlek, kıraat vb. eşyalardır. Erkek tarafının kız ailesi ve akrabalara verdiği hediyelere -yolluk- adı verilmektedir. Genellikle düğün öncesinde sunulur. Kızın veya ailesinin erkek tarafına hazırladığı hediyeler ise düğün sonrasında verilir. Düğün veya nişan sırasında kıza hediye veren veya takı takan kişilerle erkek tarafı akrabalarına ayrı ayır paketler veya bohçalar halinde sunulur ki buna da genellikle dürü, dürü götürme, gelinlik bohçası, gelinlik hediyesi tanışıklık götürme vb. adlar verilmektedir.

Geleneksel topluluklarda gerek sandık çeyizlerini gerekse kullanım eşyalarını düğünün bitiminden bir gün önce sergilenmesi söz konusudur. İpe serme, ip atma, sandık çıkarma, çeyiz açma, çeyiz hamamı vb. adlar verilen sergileme sırasında tüm komşu ve akrabalarının çeyiz eşyalarını görmesi ve incelemesi sağlanır. Eksikler hatırlatılır. Yemek ve oyun eşliğinde çay ve yemek takımları gibi kap-kacak vb. eşyaların içine çörek otu, karanfil atılır. (Kötülükleri uzaklaştırmak ve evliliğin mutluluğun devamını sağlamak amacına yönelik majik bir uygulamadır).

Bazen da çeyiz eşyalarının bir listesi çıkartılır. Çeyiz defteri, cihaz defteri, çeyiz senedi vb. adlar verilen bu listelerde ; çeyiz eşyalarının adı, türü hatta bazen fiyatlan da yer almaktadır. Tanıklar huzurunda hazırlanan bu listeler, bazen taraflarca imzalanmakta ya da muhtar, ihtiyar heyeti üyelerine, yaşlılara imzalatılarak yan resmi nitelik kazandırılmaktadır. Bazen de evlenme cüzdanlarına işlenerek resmî makamların (nikah memuru, belediye başkanı, hâkim vs.) onayı alınarak tamamen resmî nitelikli bir senede dönüştürülmektedir. Bu listeler kız anaları tarafından veya kız tarafından saklanarak boşanma olayı gündeme geldiğinde, mallarının paylaşımı sırasında esas alınmakta ya da bir belge olarak kullanmaktadır.

Çeyiz eşyalarının tamamı listelendiği gibi bazen de sadece yükte hafif pahada ağır ziynet eşyaları ve çeyiz konusunda toplumumuzda çoğu zaman gizli bazen de açıkça bir yarış gözlenmektedir. Ziynet ve çeyiz eşyalarının azlığı veya çokluğu ile ailelerin toplumsal statülerini arasında doğru orantılı bir ilişki kurulmaktadır. Bu şekliyle çeyiz, geleneksel ve ekonomik niteliklerinin yanısıra psikososyal ve sosyokültürel bir nitelik de taşımaktadır.

Kaynak: Türk Aile Ansiklopedisi, H. Ahmet Maden

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir